Vizyoner Tefsir 14 - Adiyat Suresi (Allah-Vahiy-İnsan İlişkisi)

rahman rahim olan allahın adıyla

kuranın pek de popüler olmayan surelerinden biriyle başbaşayız. kısa bir sure ve ayetlerin yarısı vav ile başlıyor. ancak bu suredeki vav'lar daha önce şahitlik ayetleri olarak aldığımız kasem vav'ı ile başlayan ayetlerden daha farklı. sırası gelince ayet analizinde bahsedeceğiz. 

mekki bir sure. popüler nuzül tertiplerinde ondördüncü sıraya, asr ile kevser arasına konmuştur. açıkçası anlam olarak ilk iki yılda inmiş olması mantıklı, çünkü konu olarak allah-insan-vahiy arasındaki ilişkiyi değerler açısından ele alıyor. muhatabın zihnine hesap gününün gerçekliğini kazımayı amaçlıyor. bu sureyi iyi anlayabilmek için nuzül ortamının da bilinmesi iyi olacaktır, bazı anlamları tarihselci anlayışla ortaya çıkaracağız. bu linkten nuzül ortamını tekrar hatırlayalım: [Vizyoner Tefsir 0 - Giriş ve Tanımlar]

sure, sürecin ikinci yılının ikinci yarısında indiği tahmin edilmektedir. islamiyetin ilk 4 yılını, gizli davet dönemi diye adlandırmış siyer uzmanları. iyi bir siyer uzmanı önerisi: israfil balcı. yürekli adamdır, gerçekleri çarpıtmaz. islam tarihi ile ilgileniyorsanız, youtube videolarına kesinlikle bakın derim. siyerciler bu gizli davet dönemine, bireysel davet dönemi de diyorlar. henüz daha nebi'nin yoldaşları sayıca çok az ve ciddi şekilde sömürücü müşriklerden baskı görüyorlar. hatırlarsanız başlangıçta muhammed nebi'nin kişiliği bazı emirlerle inşa edilmişti (oku/anla, kalk uyar gibi ...). bu inşa sürecinde bir yandan da nebi kendisine verilen bilgileri ve hayatı oluşturma kodlarını tek tek gidip insanlara anlatıyordu, yani nebilik görevini ifa etmeye çalışıyordu. nebi devrim ateşini ilk kez "la ilahe illallah" diyerek yakmıştı. yakılan devrim ateşini güçlendirecek olan bilgiler ve bu bilgilerin çekeceği insan gücü peyderpey inen ayetlerle sağlanmıştı. merhametin odağa alındığı bir devrim bu, insanlığın kurtuluş kodlarının verildiği bir devrim. eşitliği, adaleti getirmesi bir yana, insanın dünyadan sonra gideceği ortamı da hazırlayan bir devrim. yani neresinden baksan avantajlı. bu avantajlı durumu nebi gidip tek tek bu 4 senelik süreçte insanlara anlatıyor. 

sure anlam olarak allah-insan ilişkisini konu ediniyor. bu yüzden suredeki ayetleri savaşa yormak saçma, hatta müfessir açısından bizce alçaltıcı ve gülünç. islam bu coğrafyada oldukça değerli bir kimlik. kimse tarafından paylaşılamıyor, her cemaat, her tarikat ya da benzeri oluşumlar gerçek islamın temsilcisi olduğunu, geri kalanının ise islam düşmanı olduğunu savunuyorlar. bu sureyi de türkler için indi diyen arap yayılmacılığının kurbanı kürt ve arap müfessirler var. halbuki islamın amacı kabileciliği (tarikaçılığı, particliği ...) kaldırmaktı. insanların bu yapılar (şirketler-müşrikler) altında acı çekmesini ve sömürülmesini engellemekti. bu yüzden hemen açılış (fatiha) suresinin ilk ayetinde "rabbül alemin" (alemlerin-herkesin-her şeyin rabbi) denmişti. biz kuranı tertil üzere okuma emrini müzemmil 4'ten aldık, bu yüzden de sürekli geriye döne döne, sindire sindire, yiye yiye okuyacağız ve dünyayı güzelleştirirken bir yandan da ahiretimizi kurtaracağız. bu noktada da fatiha suresine yaptığımız analizi hatırlamakta büyük fayda var: [Vizyoner Tefsir 1 - Fatiha Suresi (Kuran Özeti, Açılış)]. 

adiyat, ADV kökünden türetilmiş bir kelimedir; adv kökü “saldırmak, akın düzenlemek” anlamına gelir. aduv=>düşman, adavet=>düşmanlık; adiya => akın düzenleyen at anlamında kullanılıyor, sonuna t harfi eklenince de akın düzenleyen dişi savaş atı gibi bir anlama kavuşuyor. savaşlarda dişi atların hız ve çeviklik açısından erkek atlara göre çok daha avantajlı olduğunu belirtelim. kabileci kürt ve araplar düşman-savaş-at kelimesi ile ezik güdüleri tetiklenmiş bu sureyi türk karşıtlığında bir propaganda aracı olarak kullanmışlar. yazıklar olsun diyoruz ve bu müfessirlerin kitaplarını okuyan türkleri de gerçekten anlamıyoruz. kuran birleştirici bir kitaptır ve bölücü hareketlerin en fazla bir soruluk canı vardır. o soruyu sorun ve karşınızda o kabileci tiplerin çöküşünü izleyin. mistik öğelerin varlığını savunan, örneğin nazar var diyen birine, muhammed nebi neden o zaman hendek savaşında kazma kürekle çalışmış diye sorun, niye bir bakışıyla kayalara nazar edip patlatmamış? adiyat türklerden bahsediyor, yecüc mecuc türklermiş diyenlere, e o zaman neden allah rabbül alemin diyor diye sorun. ortak ve çoğulcu yaşamın kurulması için gerekli kodları taşıyan bu kitaptan mistik bir şey ya da dışlayıcı, ötekileştirici bir şey çıkarılması mümkün müdür? gündelik basit işlerimizi bile planlayıp, üzerine düşünüp yapıyoruz. sizi bir sonraki sistemde var edecek olan kodların üzerine neden düşünmüyorsunuz? biraz derin düşünün, üzerine düşünülmemiş din yaşamaya değer mi?

artık analizimize geçebiliriz. 

suredeki ayet sayısı: 11

euzubesmele... 

kovulmuş/taşlanmış tüm şeytani ayartmalardan (güdülerimden ve güdülerimi harekete geçiren her şeyden) allaha sığınırım; zihnimi gölgeleyen, okumamı/anlamamı engelleyen, hedefimi şaşırtan, beni hırslandıran, dramatikleştiren, şikayetlendiren, öfkelendiren, melankolikleştiren, kışkırtan her şeyden allaha sığınırım. o ki işinde, özünde merhametli, yüzdeyüz allah adına...

1. Vel-’âdiyâti dabhâ(n)
2. Fel-mûriyâti kadhâ(n)
3. Fel-muġîrâti subhâ(n)
4. Fe-eśerne bihi nak’â(n)
5. Fe-vesatne bihi cem’â(n)

1. ayetin türkçesi: yazıklar olsun salyalar saçarak saldıranlara

2. ayetin türkçesi: çaka çaka etrafı tutuşturanlara

3. ayetin türkçesi: sabahlara kadar kıskançlıktan çatlayanlara

4. ayetin türkçesi: sonuçta bu kıskançlıkla, tozu dumana katıp ortalığı bulandıranlara

5. ayetin türkçesi: bu bulanıklıkla, toplumun ortasına dalanlara 

suremiz geleneksel müfessirlerimizin kasem vav'ı olarak isimlendirdikleri vav ile başlıyor. ancak buradaki vav, diğer kasem vav'ı ile başlayan surelerdekinden farklı. bunu nasıl anlıyoruz? tabii ki de dilden, belagattan ve suredeki diğer ayetlerden. zaten kuran ayetleri analizinde elimizde ne var ki dilden başka? herhangi bir mistik öğe ya da rivayete dayalı kesinliği şüpheli cümleler ile analiz yapılamayacağı açık. kuran analizinde, elimizdeki tek materyal dildir. kasem => yemin demektir. yemin iki anlama geliyor: şahitlik veya anlamın güçlendirilmesi. birinci ayette şahitlik anlamı olması zor, adiyat kelimesi düşmanlık içeren bir kelime, allah düşmanı şahit gösterir mi hiç? bu suredeki kasem vav'ını anlamın güçlendirilmesi ve bu güçlendirilmiş anlamın da bir sonuca/hükme bağlanması kalıbında inceleyeceğiz. diğer şahitlik anlamını da x şahit olsun diye değil, allah x'e şahittir kalıbında vermeye çalışacağız. 

öncelikle ayet hakkındaki popüler ancak yanlış olan görüşlerden bahsedelim. zemahşeri ustanın keşşaf adlı tefsirinde ibn abbas'ın bu ayetin, bedir savaşındaki atlardan bahsettiği yönündeki görüşünü yazmış. mekki sure ama bedir'den bahsediyor diye yorumlamış. geçelim efendim. keşşaf'ta başka anlam ihtimallerinden bahsediliyor ancak hiçbiri bize mantıklı gelmedi, ancak ayetin anlaşılması yönünde keşşaftaki kelime analizleri muhteşem yardımcı oluyor. ünlü geleneksel müfessirlerden birkaçı da bu ayetin hacca giden develer hakkında indiğini yazmışlar. nebi'nin sadece 1 kere hac yaptığını hatırlayalım, o da nuzül sürecinin son zamanlarında. desteksiz sallamak böyle olsa gerek.

yukarıda, adiyat kelimesinin anlamını ve türetildiği kökü incelemiştik. kelimenin kökünde düşmanlık var. vav'a bizce şahitlik atfedemeyeceğimize göre, anlamın güçlendirilmesi açısından değerlendiriyoruz bu vav'ı. dabhan=>dabh=>DBH. dbh kökü nefes çıkaramadığı için göğüsten gelen hırıltılı ses anlamındadır, hani atlaş koşarken salya saçarak hırıltı ses çıkarır, ya da köpek salyalar saçarak hırlar, işte o (eforla, öfkeyle, patlayıcılıkla harmanlanmış) hırıltılara dabh deniyor. ayet bir düşmanlıktan, bir saldırıdan söz ediyor. o halde başlangıçtaki vav harfini de, bu düşmanlığa gösterilen duygusal tepkinin güçlendirilmesi olarak tefsir etmeliyiz=> yazıklar olsun o salyalar saçarak (hırlaya hırlaya) dört nala saldıranlara. neye ve kime saldırılıyor? tabii ki vahye ve vahyi hayata geçirmek isteyen nebi ve yoldaşlarına. 

şimdi de şahitlik kalıbında bakalım => allah şahittir, vahye salyalar saçarak (hırlaya hırlaya) dört nala saldıranlara...

aynı zamanda kasem vav'ları ile başlayan ayetlerin nebi'nin (ve diğer muhatapların) zihin dünyası genişlettiğini ve atılacak adımların bu genişleyen noktalarda etkinlik göstermesi gerektiğini anlatmıştık. bu ayeti de bu şekilde düşünmeliyiz. ilk vahiy'den bu yana cahiliyye mekkesinde 2 yıl ya da biraz daha az bir zaman geçmişti. yukarıda bahsettiğim üzere, henüz daha bireysel/gizli davet dönemi, örneğin ikinci halife ömer (amr bin hattab) henüz müslüman olmamış. ancak ayetler geldikçe mekke'de fırtınalar koparıyor. çünkü nebi ve ilk yoldaşları köleliğe ve insanları köleliğe iten her şeye (putlar, şirketler, zalimler ...) savaş açmış ve bu savaşın yankıları da sömürü müşriklerin kurdukları sistemin altında ezdiği kölelerin zihinlerine ulaşmıştı. tabanda oluşan sallantılarla, tepede otururken rahatı bozulan şirketleşerek insanları sömüren müşrikler, bu sefer de ortak ve çoğulcu yaşamın kodlarını veren vahye saldırmışlardı. daha önce analiz ettiğimiz surelerde işlemiştik, nebi'ye deli demişler, cinlendi demişler, saptı-sapıklaştı demişlerdi. her türlü karalama kampanyasını yapmışlardı. cahiliyye mekke'sindeki müşrikler, muhammed nebi'yi bir devrimci değil, müşriklerin mallarına konmak isteyen bir iktidar ortağı sanmışlardı. e ne de olsa kişi kendinden bilir işi. bu yüzden ona, mal mülk makam kadın vs teklif etmişlerdi. müşriklerin tek istediği, sömürü düzenlerini devam ettirmekti. mekkeli müşrikler sömürü düzenlerini putlar ve temsil ettikleri erkler üzerinden sağlamışlardı. örneğin menat putu parayı, uzza putu izzeti bazı grupların tekeline verip, insanların bu inanç dairesinde devamlı bir şekilde sömürülmelerine neden oluyordu. cahiliyye dönemi müşrikleri dinsiz vs değillerdi, tam tersine aşırı derecede dinci ve bu kendi oluşturdukları dini anlayış çerçevesinde oldukça katılardı, şefaatçilik (torpilcilik) bu grupların temel rüşvetiydi. günümüzde paraya ve güce tapan insanlar da aslında cahiliyye mekkesindeki insanlardan farksız. aynı şekilde şefaat (torpil) beklentisiyle tarikatlarda şeyhlerine kulluk kölelik yapıp yalan yanlış bilgilerle kişiliğini kaybeden insanların aynısından cahiliyye mekkesinde de vardı. yani sorun o dönemin özel bir sorunu değil, gayet güncel ve sosyal bir sorun. tam bu noktada kalem suresi analizinde açıkladığımız müşriklerin deşifre edilmesini tekrar okumak gerekir ki herkes etrafındaki müşriklerin farkına varsın ve ilişkilerini buna göre kursun: [Vizyoner Tefsir 7 - Kalem Suresi (Müşrik Kimdir, Nasıl Düşünür)]

ikinci ayette, vahye saldıranların diğer bir niteliği veriliyor: çaka çaka etrafı tutuşturanlara (yazıklar olsun). ayet F (fa) ile başlıyor. ilk ayet kasem vav'ı ile başlamıştı, arkasından gelen 5 ayet de F (fa) ile başlıyor, demek ki bu fa'lar, başta gelen kasem vav'lı ayetin tefsiri niteliğindedir. yani bu ayette bahsedilen tiple, bir önceki ayette bahsedilen tip aynı tip, aynı zihniyeti temsil eden prototip davranışlar. ayetteki muriyati kelimesi ateş çıkarmak anlamına gelen WRY kökünden türetilmiştir ve anlamı ateş çıkarmaktır. ayette geçen diğer kelime, kadhan kelimesi de KDH kökünden türemiştir, sözlük anlamı iki şeyi (taş ya da metal) birbirine vurarak kıvılcım çıkarmaktır. kadhan kelimesi ayetteki muriyati (tutuşturmak) kelimesinin pekiştirilmesi için kullanılan bir kelimedir. bu yüzden çeviriyi, çaka çaka etrafı tutuşturanlara diye yaptık. bizimle aynı çizgide olan bazı tefsirlerde bu pekiştirme anlamını öfkeye yoranlar olmuş. mantıklı bir yorum bu. nasıl öfkelenmesinler, sonuçta adamın kurulu bir sömürü düzeni var; bir eli yağda bir eli balda. adamın sömürü düzeni bozulacak ve artık bir şeyleri elde etmek için emek harcayacak. adam kendine hak görmüş tüm elindekileri, vahiy de tam tersini diyor. sömürmeyeceksin, eşit ve adil olacaksın diyor. bu adam da aklını kullanıp evet ortak ve çoğulcu yaşam kodları hepimizi var edecektir demediği için vahye düşman oluyor. 

ilk ayette yaptığımız gibi, ayeti bir şahitlik kalıbında çevirmeye çalışalım => allah şahittir, çaka çaka etrafı tutuşturanlara 

üçüncü ayette, vahye saldıran zihniyetin diğer bir özelliği deşifre ediliyor: kıskançlıktan çatlamaları. ayet F (fa) ile başlıyor, bu ayet de ilk ayetin tefsiri niteliğinde. muğirati kelimesi iki farklı kökten geliyor olabilir, ayet bağlamından çıkarmaya çalışacağız. ilk ihtimal bu kelimenin ĞYR kökünden türemesidir, akın etmek, saldırmak anlamında. e zaten ilk ayette bir saldırıdan ve düşmanlıktan bahsediliyor, bu ayette tekrardan saldırmaktan bahsedilmesi oldukça düşük ihtimal gibi geldi bize. çoğu müfessir bu şekilde kabul etmiş ve çevirilerini, sabaha kadar akın edenlere allah şahit olsun diye yapmışlar. bizce bu yorum yanlış. doğrusu bizce, kelimenin ĞVR kökünden türetildiği ihtimaldir, anlamı çukurlaşmak, dibini bulmak demektir. mağara, gayret (kıskançlık) aynı kökten türer. muğirati fiili gayretin yani kıskançlığın dibini bulmak şeklinde çevrilebilir. o halde ayetimizi şu şekilde meallendirebiliriz: sabahlara kadar kıskançlıktan çatlayanlara yazıklar olsun; bir de şahitlik kalıbında çevirmeye çalışalım: sabahlara kadar kıskançlıktan çatlayanlara allah şahittir. 

niye kıskanıyor, neyi kıskanıyor? sözün gücünü kıskanıyorlar. adamlar (müşrikler) kendi fiziksel, sosyal ya da ekonomik güçleri kullanarak insanları köleleştirmişler, şirketleşip insanları sömüren sistemler kurmuşlar. sıradan bir yetim çıkıyor ve cümleleriyle (sözüyle) tabandaki ezilen halkı hareketlendiriyor (canlandırıyor) ve yukarıdaki sömürücü müşriklerin rahatını bozuyor. kendileri de güce tapan müşrikler, sözün gücünü anlayınca, kıskanıyorlar. günümüzde kendini muhammed nebi'ye ya da onu geçelim, sözüyle güçlenen insanlara büyük kıskançlık beslenmiyor mu? 90 yıl önce ölmüş atatürk'ün sözleri bugün müslüman kılıklı müşrikleri hop hop hoplatmıyor mu? kendileri onun bunun, gücün paranın, torpilin kayırmacılığın kölesi oldukları için, ilkeleri bulunmadığı için, kişilikleri olmadığı için özgür ve ilkeli insanları kıskanıyorlar. şartlar ne olursa olsun, durumumuz ne olursa olsun, alınıp satılmadan, eğilip bükülmeden bizi yaratanın karşısına onurlu bir şekilde çıkabilecek olmamız, tüm sahte müslümanları çatır çatır çatlatıyor. işte bu kıskanç insanlar, bu nedenlerden dolayı üzerinde hadis yazan taşlarla, kuran'ı taşlıyorlar; gerçeklerle karşılaşmak bu insanların ödünü koparıyor. çünkü başlarına gelecekler, bu kitapta yazıyor. 

bu ayet hakkında yapmamız gereken bir yorum daha var. bunu tarihsel okuma ile yapıyoruz. siyer kaynaklarından (israfil balcı'nın adını burada tekrar anmak istiyorum, müthiş bir siyercidir, youtube videolarını izlemenizi tavsiye ederim). aslında muğirati kelimesini ĞVR kökünden türetilmesi ihtimalini güçlendiren bir okumadır bu. zuhruf 31'de mekkeli müşriklerin şöyle dediği söyleniyor: "bu ilahi mesaj, şu iki şehrin en büyük (adam)larından birine inmeli değil miydi?". müşrikler kendilerine bekliyorlarmış peygamberliği düşünebiliyor musunuz? iki şehrin büyüklerinden birine gelmeli değil miydi diyor? müşriklerin skalasında muhammed nebi'ye yer yok, e ne de olsa yetim, zengin değil, güçlü değil; sadece güvenilir, o da para etmiyor cahiliyye mekkesinde. adamlar kıskanmışlar resmen yetim birinin vahiy almasına. görüyoruz ki allah ölçüyü (kaderi, kadr'i) farklı alıyor. 

geçelim dördüncü ayete. bu ayet de daha önce belirttiğimiz gibi, ilk ayetin tefsiri niteliğindedir, vahiy düşmanlığının tefsiri yapılıyor. mecaz bir ayet: nak'an, toz demektir ve yukarıdaki ayetlerin son kelimelerinde olduğu gibi, bu kelime de isera fiilini pekiştirmek için kullanılmıştır. ayeti tozu dumana katanlara yazıklar olsun diye çevirebiliriz. tozu dumana katanların amacı nedir? hakikati görünmez kılmak. günümüzdeki karşılığı bilgi dezenformasyonudur. cahiliyye mekkesindeki sömürücü müşrikler, türlü türlü sözlerle, hakikati yani ortak ve çoğulcu yaşamın kodlarını görünmez kılmaya çalışmışlardır. hakikatin yani gerçeğin insanlarda yaratacağı etki malum: özgürlük. çünkü hakikat diyor ki allahtan başka ilah yok, kimseye köle olma, insanlara yardım et, birbirinizle dayanışın ve onun bunun avantajı için ömrünüzü heba etmeyin diyor. kendi fikriniz olsun, onu yaşayın diyor. elalemin düşüncesine, dinine, kuralına tabii olma, ortak ve çoğulcu yaşamın nasıl kurulacağı belli o belli olan kurallara uyalım ve herkes mutlu, özgür ve sağlıklı olsun diyor. bunların hepsi müşriğin kurduğu sömürü sistemini çökerten şeyler. bu yüzden müşrik de bu kodları veren kaynağa karşı karalama ve bilgi kirliliği kampanyası yapıyor. nebi hakkında cinlenmiş, delirmiş gibi lafların çıkması da bu yüzden. kaynağı karalıyor ki, insanlar dinlemesin. özellikle dalga geçiyorlar ki itibarı zedelensin ve sözünün gücü azalsın.

günümüzde bunun karşılığı bilgi dezenformasyonudur. bilgi dezenformasyonu, vahiy düşmanlığı ile eşdeğer tutulmuştur. eğer siz de bozulmuş bir bilgiyi yayıyorsanız, bu konuda sorumlu olduğunuzu söylemek gerekir. çünkü bozulmuş bilgi toplumda fesat yaratır, manipule olmuş toplum, ortak ve çoğulcu yaşamı kuramaz ve çöker. kurtuluş savaşı sürecinden örnek gösterelim yine. anadolu halkının özgürlüğü ve refahı için emek sarfeden atatürk'e deccal diyenler, dinsiz diyenler, eşcinselmiş, pedofiliymiş bilmemneymiş diyenler kendi sömürü düzenleri sarsılmasın, halk özgürleşmesin de onları rahat rahat sömürebilelim isteyenlerdir. belgesiz kanıtsız, yalan haberlerle insanları mahkum edenler, bu haberleri bilinçli ya da bilinçsizce yayanlarla suç ortağıdır. buna dikkat etmek gerekir, gerçekliği sorgulanmamış bilgiyi yaymamak gerekir. 

beşinci ayette vahiy düşmanlığı yapanların diğer bir ortak özelliği açıklanıyor: toplumun ortasına dalmaları. vesatne => vasat => orta. dördüncü ayette olduğu gibi bu ayette de "bihi" edatı gelmiş. bununla anlamındadır, yukarıdaki ayetin eylemiyle birlikte düşünmek gerekir. yukarıdaki ayette bilgi dezenformasyonundan bahsedilmiştir. o halde ayeti şu şekilde meallendirmek doğru olacaktır: bu bilgi dezenformasyonu ile, toplumun ortasına dalanlara (allah şahittir ya da yazıklar olsun). yani toplumda itibar suikasti yaparak, toplumda tefrika (bölünme) ya da fesat (bozulma) çıkaranlara. toplumun ortasına dalıyorlar çünkü insanları muhammed nebi'yi dinleyip onun safına geçmesini istemiyorlar. nebi'nin taraftarları çoğalırsa müşrikleri tahtlarından edecek çünkü. organize ve toplu hareket etmelerine bu yüzden karşılar. günümüzdeki ortamı düşündüğümüzde bu ayeti şu şekilde anlamalıyız: insanları bilgi dezenformasyonu yaparak, bir araya gelmelerine engel olanlara da allah şahittir ve gereğini yapacaktır. 

6. İnne-l-insâne lirabbihi lekenûd(un)

7. Ve-innehu ‘alâ żâlike leşehîd(un) [VİZYONER AYET]
8. Ve-innehu lihubbi-lḣayri leşedîd(un)
9. Efelâ ya’lemu iżâ bu’śira mâ fî-lkubûr(i)
10. Ve hussile mâ fî-ssudûr(i)
11. İnne rabbehum bihim yevme-iżin leḣabîr(un)
6. ayetin türkçesi: kesinlikle, insan-soyu rabbine karşı çoraktır (nankördür)

7. ayetin türkçesi: ve kesinlikle buna kendisi de şahittir 

8. ayetin türkçesi: ve kesinlikle o insan tipi malı çok şiddetli sever

9. ayetin türkçesi: o bilmez mi ki, kabirlerdekiler dışarı çıkarılacakları zaman

10. ayetin türkçesi: ve ortaya döküldüğü zaman gönüllerdekiler

11. ayetin türkçesi: kesinlikle eğitici-öğretici allah, onları o gün haberdar edecektir

sureyi iki kısma ayırarak tefsir etmeye çalışıyoruz. ilk kısımda şahitlikler ya da pekiştirilmiş çağrışım ayetleri yer alıyordu. bu kısım da şahitlik ayetlerinin cevabı (sonucu) ile başlıyor: kesinlikle, insan-soyu rabbine karşı çoraktır (nankördür).  müfessirlerin neredeyse tamamı kenud kelimesini nankör diye çevirmiş. hatalı değil ancak eksik. kenud kelimesi aslında verimsiz-çorak toprak demek. düşünün ki bir toprak var, tohum ekiyorsun, suluyorsun, çaba harcıyorsun ancak ürün vermiyor. o toprağa "kenud" deniyor. meallendirirken çorak kelimesini kullanmamız bu yüzden. allah da vahiy yağduruyor, nimet yağdıryor (nimet=yapabilme gücü kapasitesi) ancak kimse ortak ve çoğulcu yaşamı kurmaya davranmıyor, adeta ölü taklidi yapıyorlar. işte bu insan tipine kenud deniyor, tıpkı yardımcı olup da üzerine iyilik yağdırdığınız insanın dönüp size bir teşekkür etmemesi gibi. 

yedinci ayet çok çarpıcı, zaten yanına vizyoner ayet işaretini de bu yüzden ekledik. deniyor ki: ve kesinlikle buna kendisi de şahittir. fazla bir yoruma gerek yok. herkes ne yaptıysa kendi öyle istedi de yaptı demektir bu. kim allaha, islama, insanlığa, adalete, kardeşliğe sırtını döndüyse, bunu bilinçli ve isteyerek yapmıştır ve tüm süreçten de haberdardır. aslında gerçeği, yapılması gerekeni, arkasından gidilmesi gerekeni müşrikler de biliyor ama gitmiyorlar. onları doğru yoldan (sıratı müstakim) alıkoyan bir huyları var. bir sonraki ayette bundan bahsediliyor.

ayeti farklı anlayanlar olmuş, ayette geçen hu işaret zamiri allah'ı gösterir diyen müfessirlerimiz var, hasan basri örneğin. aslında bir sonraki ayete bakınca anlaşılıyor bu yorumun hatalı olduğu ama işte göremeyince göremiyor insan.  

sekizinci ayette, bile isteye ortak ve çoğulcu yaşama karşı çıkan tipin, onu bilinçli ve isteyerek yaptığı eylemleri (vahye saldırmak) neden yaptığı söyleniyor. daha doğrusu müşriği vahiyden alıkoyan başlıca huyu: mal-mülk sevgisi (ve kesinlikle o insan tipi malı çok şiddetli sever). ayette hayr kelimesi geçiyor, mal-servet anlamında kullanılıyor, iyilik anlamında değil. 

buraya kadar yaptığımız analizde şunu söyleyebiliriz: vahye (ortak ve çoğulcu eşitlikçi yaşamın kurulması için verilen kodlara) saldıranlar, kendilerine yapılan iyilikler (nimetler) karşısında çorak-nankör davranan insanlardır ve bu insanlar bu saldırıları da bilinçli ve isteyerek yaparlar ve tüm bu sürece kendileri de şahittir. çünkü bu insanların içindeki mal mülk sevgisi, o insanları kendi varoluşlarını sahip oldukları malda mülkte oluşturmalarına neden olmuştur. köleliğe hayır diyen nebi ve yoldaşlarının başlattığı devrim, bu insanlarda mallarını kaybedecekleri ve dolayısıyla kendi varoluşlarını tehlikeye atacakları korkusunu başlatmıştır. 

günümüzdeki mal mülk sevdalılarının başımıza açtığı işler ortada. büyüğünden küçüğüne kadar toksik bir kişilik yapısıdır bu. yetkisi çok olan mal mülk için kalkar gider başka ülkelere çöker, soykırım yapar. yetkici sadece ailesiyle sınırlı olanlar, karısına çoluğuna çocuğuna kan kusturur. söz verir yapmaz, yardım toplar cebine atar, bağış paralarına çöker, zimmetine mal geçirir... çok örneğe gerek yok, hepimiz masumların cezalandırıldığı, çöl hukuku ile yönetilen bir ülkede yaşıyoruz. hepimizin ellerinden irili ufaklı bir şeyler çalındı. üzülmeyin, zira biz hedefi kalıcı işlere koymuş müslümanlarız, gelip geçici şeyler bizi harap etmemeli. 

dokuzuncu, onuncu ve onbirinci ayetleri beraber tefsir etmemiz daha doğru olacaktır. bu üç ayet de ilahi yargılamanın yapılacağını işaret eder. dokuzuncu ayette söylenen kabirlerdekiler dışarı çıkartılacağı zaman, ölümden sonraki dirilişe işaret eder. onuncu ayette söylenen gönüllerde gizlenenlerin de ortaya döküleceğidir. zira insan her zaman gönlündekini söylemez. bu hem iyi hem de kötü anlamdadır. bazen insan kötülüğünü baskılar sınırlar, bazen ise yaptığı iyiliği mahcubiyeten saklar. ancak bunların hepsi ortaya çıkacak, ayette dendiği üzere. ve o gün geldiğinde, yani büyük yargılama günü geldiğinde, allah herkese durumu haber verecek. 

bu üç ayetlik ayet grubunda ilk dikkatimizi çeken dokuzuncu ayetteki efela kelimesidir, anlamı bilmez mi ki. bilmez mi ki => bilmek. dikkat ederseniz inanan demiyor bilen diyor. bu çok kritik bir kelime, çünkü insan eylemleri bilgi temellidir. örneğin bir hoca çıkmış hırsızlık günahtır diyor ama hırsızlık yapıyor. demek ki hocada allah bilgisi yok, haram-helal bilgisi yok. bilgi eylemdedir, dilde değil. diğer bir nokta, gönüllerdekinin ortaya çıkarılacağıdır, hussile fiili kullanılmış. tahsil ile aynı kökten gelir. gönüllerdekiler bir bir tahsil edileceği zaman şeklinde de anlaşılması doğrudur. buradan şunu da anlamamız gerekiyor, sadece eylemler düzeyinde değil, demek ki düşünce ve bilgi düzeyinde de hesaba çekilecekmişiz. diyelim birine iyilik yaptınız, o iyiliğin alt yapısındaki düşünceniz (belki bir çıkar beklentisi var ya da yok) de o eyleminiz ile beraber hesaba çekilecekmiş. 

son ayette de tüm bunları haber verecek olanın allah olduğu söyleniyor. başka kim haber verebilir ki? 

sureye kuşbakışı baktığımız zaman şunu görüyoruz, vahye saldıran ve toplumu kaosa sürükleyen kıskanç müşrikler var. bu müşrikler ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasını kendi rahatları bozulmasın diye istemiyorlar ve kendi kurdukları sömürü düzeni (müşrik=şirket) bozulmasın istiyorlar. ancak bu insanlar allahın onlara verdiği nimetler konusunda da çok nankörler-kenudlar ve tüm bu kötülüklerine de kendileri şahitler. bilerek ve isteyerek bu kötülükleri yapıyorlar. malı çok sevdiklerinden asla gerçeği göremiyorlar ve vahye de bu yüzden düşmanlar. ancak hesap günü geldiğinde, herkesin içindeki dışına çıkartıldığında, herkesin nasıl insanlar olduğu ortaya çıktığında allah özellikle müşriklere başlarına gelecekleri haber vereceğini söylüyor. çünkü o'dur tek habir olan. 

allah güzel haberler almayı nasip etsin, özellikler en son aldığımız haberin iyi olması umuduyla...

Vizyoner Tefsir 13 - Asr Suresi (İnsanın Zamanını Anlamlandırma Krizi)

rahman rahim olan allahın adıyla

kısa ama etkili bir sure ile başbaşayız. ayet sayısı bakımından kevser ve nasr sureleri ile beraber en kısa suredir. 14 kelimelik metniyle kevserden sonra en kısa suredir. ancak manası oldukça derindir. sure, insanlığın en büyük problemlerden birine çözüm getirmektedir: zamanı anlamlandırma krizi. bunu sure analizi kısmında açacağız.

sure, popüler nuzül tertiplerinin çoğunda onüçüncü sıraya yerleştirilmiş. vermek istediği mesaj açısından mekki olduğu kesin, derin bir problemi konu alan bir sure çünkü. bir önceki surede standart tarihlerin kutsallık atfedilerek yüceltilmesinden kaynaklı problemi analiz etmiştik. insan, kendisini yüceltecek bir mesajı, kabına saklayıp, duvara asarak nasıl yüceltebilir? bu şark kurnazının sorumluluktan kaçmasına benzemiyor mu? evet, ta kendisi.

yüceleceğiz, öğreneceğiz, iyiye doğru gideceğiz ancak bizim ilerlememizi istemeyen bir yanımız var: kaygılarımız ve travmalar. kendimizin seçmediği bir ortamda ve zamanda doğuyoruz. korunaksız bir şekilde, her söylenenin kulağımıza girdiği, baktığımız her yönün aklımıza istemsizce kazındığı bir çocukluğumuz oldu. kimimizin başına ciddi kötü şeyler geldi, kimimiz ise görünürde her şey tamam olmasına rağmen içinde cehennemi yaşadı. çocukluğunda hoyratça söylenmiş bir cümleyi ömrünün sonuna kadar kafasının içinde duyan insanlar var. insanın doğası böyle. farkındayız ya da değiliz hepimizin içinde büyüklü küçüklü kaygılar ve travmalar var. şunu da söylemek lazım, kaygı aslında o kadar da kötü bir şey değil; insanı yeni yollar keşfetmesi için zorlar, önlem almaya iter, yaratıcılığını artırır ve yeni yollar denetir ve insanın hayatta kalmasını sağlayan bazı engeller koyar. travmalar da öyle. geçip giden olaylar aslında tamamen geçip gitmiyorlar, hayatımıza iz bırakıyorlar. insan da travma ve kaygılarının gölgesinde çeşitli davranış kalıpları geliştiriyor ki bir daha aynı yerden zarar görmesin ya da arzu ettiğine ulaşabilsin. aslına bakarsanız zarar görmek de, arzu edilene ulaşma konusundaki engel olarak düşünülebilir. o halde kaygıları ve travmaları doğrudan arzu nesnelerine ulaşma sürecindeki revizyon nedenleri olarak tanımlayabiliriz. 

arzu etmek demişken sure analizine geçmeden önce schopenhauer'in sarkacı'ndan da bahsetmek gerekir. üstad der ki: "insan hayatı, acı ile can sıkıntısı arasında bir sarkaç gibi sallanmak zorundadır." bu çok acı bir şey ama gerçek, insanın doğası bu. schopenhauer'ın bu metaforuna göre insan birşeylere sahip olmak ister, arzu eder. arzuladığına ulaşamazsa acı çeker; ulaşırsa da bu sefer hayat anlamsız, sıkıcı gelir ve tekrardan yeni bir şeyi arzu eder. bu döngü sürekli birbirini tekrarlar. insan her daim acı ve can sıkıntısı sarkacının bir ucundan bir ucuna gider ona göre. mutluluk da bu sarkaçta birinden diğerine giderken yaşadığımız oldukça kısa anlardır. schopenhauer bu sarkaçtan kurtuluşun yolunu “istemenin susturulması”nda görür. arzunun kaynağı olan bütün olarak bedenimize ve düşüncelerimize hakim olabildiğimizde acı ve can sıkıntısı döngüsünden geçici de olsa sıyrılabiliriz diye düşünüyor üstadımız. ona göre bunun çözümü de sanat, estetik deneyim veya meditasyon gibi yollardır. felsefe tarihinden, "stoacı"lar diye andığımız insanlar buna çözüm olarak "tutkuların dizginlenmesi"ni getirmişler. tutkularını dizginleyen insan özgürleşir ve bundan sonraki eylemlerini tutkularından beri gerçekleştirerek mutluluğu yakalar. tasavvufçular da aynı stoacılar gibi önce insanın güdülerini düşmanlaştırıp daha sonra kötülük merkezini insanın bedeni olarak kabul etmiş ve bu bedenin terbiye edilmesi durumunda kaygıların ve travmaların çözüme kavuşturulacağı fikrini savunmuşlar. ancak tasavvuf temelli görüşlerdeki mistisizm kuranla taban tabana çelişen (kuranın ve tasavvufun gerçeklik anlayışı) bir disiplin olduğu için bu disiplin içinde gerçekleştirilen eylemlerin de bir çözüm sunması mümkün değil. mistik beklentilerle herhangi bir şey çözülmez. gerçek dünyada yaşayanlar, ayağı yere basmayan kavramlarla ilgilenmezler. 

sadece çözmek mi? kaygılarımızın ve travmalarımızın kontrolsüzce hoplamadığı bir günde ne yapsak mutlu olurduk örneğin? nerede olsak mutlu olurduk? dün olsa mutlu olur muyduk örneğin? charles baudelaire'in paris sıkıntısı adlı eserinden ikonik bir söz olan "her nerede değilsem orada mutlu olacakmışım gibi gelir", insanın kaçış arzusunu, tatminsizliğini ve mutluluğu hep "başka bir yerde" arama eğilimini anlatan derin bir iç huzursuzluk ifadesidir. ne yaparsak iyi oluruz, tamam oluruz, tatmin oluruz? acaba tamamlanmak, tam olmak diye bir şey var mı; yoksa hep bir şeyler yarım mı kalacak?

burada saymadığımız sayısız fikir, akım, disiplin var kaygıların ve travmaların verdiği zararı azaltmak için ya da geçirilen zamanın insanı tatmin etmesi için. biz ne yapalım? tüm bu felsefi akımları mı araştıralım? kalın felsefe kitaplarına mı gömülelim? psikologa, psikiyatra mı gidelim? tasavvufçu tarikatlara girip kişiliğimizi mi yitirelim? komşularla dedikodu mu yapalım? zevk sefa alemlerinde kendimizi mi kaybedelim? antidepresanlar kullanıp duygularımızı mı yok edelim? ne yapalım da bu gönlümüzün üzerindeki ağır taşı kaldırıp atalım?

bu surede bu soruların cevabını alacağız. 

bu surede herhangi bir vizyoner ayet işareti koymadık, zira surenin bütünü vizyoner. 

giriş metni

suredeki ayet sayısı: 3

1. Vel-’asr(i)

1. ayetin türkçesi: asr şahit olsun

suremiz asr'ın şahitliği ile başlıyor. ne demek asr? kelimenin kökü, ayn sad ra harfleriyle yazılıyor; sözlük anlamı: sıkmak, baskı uygulamak, sıkıp suyunu çıkarmak. meyve suyuna "asir" deniyor örneğin, sıkıp suyu çıkarıldığı için. sabahtan akşamüstüne kadar çalışan insanın suyu çıktığı için ikindi vaktine de asr denmiş. bu bir günlük döngü, doğum-ölüm döngüsüne benzetilip, bu doğum ölüm döngüsünün bulunduğu zaman ölçeklerine de asr denmiş: ömür, çağ, 100 yıllık devir... 

daha önceden şahitlik ayetlerinin birincil amacının muhatabın zihnini genişletmek ve kavram dünyasındaki daha fazla düşünceyi harekete geçirmek olduğunu söylemiştik. asr'ın şahitliği ile de yukarıda verdiğimiz tanımlardan yola çıkarak şunların harekete geçirildiğini söylemek yanlış olmaz:

- insan ömrü ve bu ömürde yapılanlar => şimdiye kadar ben ne yaptım sorgusu

- her geçen gün baskılanıyorum, suyum sıkılıyor adeta => olaylardan öğrenme sorgusu

- ömür tükeniyor => acaba arzu ettiklerimi yapabildim mi sorgusu

- zamanı kontrol edemiyoruz => ne yapsam zamanımı daha iyi değerlendirmiş olurum sorgusu

- hep bir şeylerin peşinde koşturuyoruz => gözden kaçırdıklarımız ne olacak sorgusu

bu sorgulamalar bize aslında şunu gösteriyor: insanda kalıcı olma arzusu var. allah, sonlu insan bedenine sonsuzluk fikrini yerleştirip onu tercihlerinde özgür bırakarak, insana kendini aşıp kendi yöntemince kalıcı olanı keşfetmeye zorlamıştır. zorlamak deyince bunu olumsuz algılamamak lazım. zorlanmadan güzel şeyler elde edilmiyor, tıpkı kömürün baskıyla elmasa dönüşmesi gibi. zaman algısı da bu kalıcılık sürecinde en büyük baskıyı yapan şey. insanlar kendine ayrılmış zaman süreci içinde, kendince kalıcı olanı yapmaya çalışıyor. herkes etrafını ve kendi için okuyor (kader-ölçü analizi) ve bir kalıcılık (sonsuzluk) yöntemi geliştiriyor. kimileri sanatla, edebiyatla bunu yapıyor, kimileri üreyerek, kimileri büyük paralar kazanıp büyük şirketler kurarak. insan sürdüğü ömürde, kalıcı bir şey imar ederek kendindeki o "hasarlı" (sonsuzluk fikrinin içine hapsolmuş sonluluk) yanı tamir etmeye çalışıyor. 

bu ayeti duyan kişi; ister cahiliyye dönemindeki bir köle olsun, ister muhammed nebi olsun, ister zengin bir kralın şehzadesi olsun, isterse günümüzdeki biz; ne yaşamış olursa olsun, hepimizin içinde canlanan şeylerin ortak bir noktası var: yarım kalmışlık. ne hakettiğimizi tam almışız ne de ettiğimizi tam bulmuşuz. her şeyimiz geçici, kusurlu ve hasarlı. 

2. İnne-l-insâne lefî ḣusr(in)

2. ayetin türkçesi: kesinlikle insan hüsrandadır

suremiz moral bozarak devam ediyor: hepimiz hüsrandayız. 

ayet "inne" kelimesi ile başlıyor. kesinlikle, şüphesiz gibi anlamları var. aynı zamanda varlık belirten anlamı da var. aynı kapıya çıkıyor gerçi ama ayetin anlaşılmasında kolaylık sağlayabilir. inne kelimesi inniyet yani "varlık" göstergesidir. 

ayetteki diğer kelimeleri analiz edelim:

el-insan => the insan => insan soyu

hüsr => HSR (hasar) 

husrin => çok hasarlı, devamlı hasarlı, özü hasarlı

bu kelimeleri başta inne (varlık) ile birleştirince şöyle anlaşılması daha doğru olur: insanın doğası (varlığı) hasarlıdır = kesinlikle insan hasarlıdır (hüsrandadır)

yukarıda yeteri kadar yazdık aslında. insan doğası gereği bir yarım kalmışlık bir hasarlı durum içindedir. insanın allahım bizi niye böyle yarattın diye sorası geliyor değil mi? niye hasarlı ve yarım yarattın? aslında bu noktada bu serzenişi yapmak yersiz. sonuçta insan seçimlerinde özgür. seçtiğimiz şeyler bizi hasarlı hale getiriyor. odak noktasına aldığımız şeyler için mücadele ederken asıl yapılması gerekenleri, yani bizi onaracak olan eylemleri kaçırıyoruz. örneğin odak noktasında biricik çocuğu olan bir anne, çocuğunun beklentileri boşa çıkarmasıyla hayatı altüst oluyor. ya da odağına şirketini alan bir iş adamı, kendi kontrolünde olmayan bir şey için maddi zarar görerek emekleri boşa çıkıyor ve büyük ızdıraplar çekiyor. odağımıza aldığımız şeyden beklentimiz aslında bize hasar veren. 

bu ayeti muhammed nebi'nin yoldaşları açısından düşünelim. muhammed nebi mekke'yi esir almış sömürücü müşriklerin gölgesinde bir devrim ateşi yakmaya çalışıyor. mekke nüfusunun çoğunluğu şirketleşen müşriklerin zulüm görüyor, hakkı yeniyor. muhammed nebi'nin yoldaşları var, kendisine inanan güvenen insanlar var ancak onlar da insan. kendilerine ait bir yaşamları var ve tahmin edersiniz ki yaşamları şu satırları okuyan bizlerden onlarca kat daha hasarlı. ne konforu var, ne özgürlüğü, ne parası ne pulu. adamın kendi bile kendinin değilken, nebi diyor ki kalkın (kum) devrim yapacağız. adam devrime katılacak ama onu katılmasından alıkoyan hasarlı bir yaşamı var. bu hasarlı yaşam, köleleri efendilerinden allahmış gibi korkan bir yapıya dönüştürmüş. dolayısıyla odağına sahibini aldığı, köleliğinden memnun insanlar ortaya çıkmış. 

günümüz de aslında çok farklı değil. kapitalist tüketim odaklı sistem, tükettikçe var olunacağını dikte ederek insanların kişiliklerini yok ediyor. odağa döngüsel olarak sürekli yeni nesneler yerleştiren yeni dünya insanı, sürekli hasar görmesine rağmen ya da tükettikleri kendine ilaç olmamasına rağmen adeta concorde sendromuna yakalanmışçasına aynı şeyleri yaparak bir adım ilerleyemiyor.

concorde sendromu

concorde uçaklarını biliyorsunuzdur. concorde uçakları zamanının mühendislik harikasıydı. ancak hammadde, emek ve geliştirme maliyetleri uçağın sağlayacağı gelirlerden oldukça fazlaydı. ancak şirket, uçağı uçurana kadar bu zarardan dönmedi ve uçak göklere çıktığında, üreten şirket batmıştı. concorde sendromu, bir şeyin zararlı olduğunu bildiğin halde çok emek, para, zaman harcadığın için vazgeçememektir. oysa dostoyevski'nin dediği gibi, yanlış trene binildiğinde ilk istasyonda inmeye çalışmak gerek. çünkü yanlış yönde mesafe ne kadar artarsa, dönüş maliyeti de o kadar artar.

schopenhauer'in sarkacı gibi, bir oraya bir buraya salınırken mutlu olsak da aslında sürekli bir hasar alma süreci etkin. ne yapmalı? ne etmeli de bu döngüden çıkmalı? odağa neyi almalı ve hasarlı yaşamımızı onarmalı?

cevabı bir sonraki ayette.

3. İllâ-lleżîne âmenû ve ’amilû-ssâlihâti ve tevâsav bilhakki ve tevâsav bi-ssabr(i)

3. ayetin türkçesi: ancak şunlar istisna: iman edenler, salih amel işleyenler, birbirlerine hakkı (gerçeği, adil olanı) tavsiye edenler, birbirilerine sabrı (direnmeyi) tavsiye edenler.

çözüm ayetine ulaştık. bugüne kadar hasar almış veya komple zararda bir yaşam sürmüş olabiliriz; artık insanı bilenden, insanı bu döngüden çıkaracak anahtar geliyor: iman, salih amel, gerçeği-adili tavsiye etmek, direnmeyi tavsiye etmek. şimdi bu 4 maddeyi açacağız.

1. iman etmek: iman, çok ama çoook yanlış anlaşılmış bir kelime. kelimelerle tarif edilemeyecek bir dünyaya girişten, dille söylenince alınan bir kimliğe dönüştürülmüş. öyle bir kimlik ki bir cümle söyleyince hemen alabiliyorsunuz, o kadar basit ve değersiz yani. kelimei şehadet getirdik, oldu bitti, iman ettik. e allah kabul etsin o zaman. iman böyle bir şey değil. iman, yaratanla irtibatlı olmaktır, bu irtibatı kuracak zihinsel erginliğe ulaştığını gösterir. bu erginlik, insanın dış dünyayı hiç olmadığı kadar farklı ve geniş görmesine sebep olur. örneğin bir ağaca bakarken sadece ağaç değil, bir yaşam, bir görkem, bir işleyiş (ekosistem) görürüz. adaleti, hakkaniyeti gözümüzle görmeyiz ancak topluma bakınca adaletin olup olmadığı zihinimize çarpar. nesnelerin ve olayların arka planını görebilenlerle, sadece gözünün gördüğüyle yetinenler bir olur mu? 

ayrıca, bu irtibat seni yatay düzlemde insanlarla olan ilişkilerini ve eylemlerini düzenler. iletişim ve eylemler düzelmiyorsa, iman konusunda bir sıkıntı var demektir. imanlı insan, güven veren insandır; onun elinden ve dilinden hiçbir şey zarar görmez.

sure özelinde bakacak olursak şunu söyleyebiliriz: insan hasarlı yaşamını, zihinini genişleterek onarabilir. bu süreç nasıl işliyor? aslında basit, zihni genişleyen insanın odağına artık gözle gördüğü nesneler değil, gönlüyle gördüğü kavramlar yerleşir. zihin daraldıkça insan sadece kendine odaklanır. hasarını onarmayı bırak, odağına aldığı güdüleri, ihtiyaçları, her şeyiyle kendinde hasar açmaya devam eder. kendini daralta daralta tabuta sokar, artık bir ölüdür. imanlı insan ise uçmaya başlar. tıpkı kafesinden salıverilmiş bir kuş gibi. kafesinde sakince duran kuş, kafesin kapısını açtığınız anda etrafta uçmaya, deli gibi hareket etmeye başlar. kuşun özünde (varoluşunda) uçmak var, özgürleşince kendi varoluşunu gerçekleştiren eylemleri yapar. buna tesbih diyorduk hatırlarsanız: [Vizyoner Tefsir 9 - Ala Suresi (Tesbih ve Amaçlılık Üzerine)]. insan da aynı örnekteki kuş gibi, önce kafesinin kapısını açmalı (iman ile daha geniş bir zihin dünyasına açılmalı) ve özgür dünyasında kendi varoluş amacını gerçekleştiren eylemleri yapmalıdır, yapacaktır. 

peki nasıl iman edilir? ne yapayım da imanı kazanayım? öncelikle içinde yaşadığınız ve gözle gördüğünüz dünyanın size yetmemesi gerekir ki insan bir arayışa çıksın. bu arayış esnasında, insan gözüyle gördüğünün ötesindeki kavram dünyalarına bu kavramları öğrenerek girer. bir hakimi düşünün, hukuki kuralları iyi öğrendiği ve insanları da iyi okuyabildiği (ikra) ölçüde adil bir hüküm verebilir. demek ki biz de önce öğreneceğiz ki kavramların dünyasına girelim ve toplumda bu kavramları gözlemleyebilelim. gerçeği arayan insan, gözlemlediği kavramların ışığında kendi yaratıcısını tanımaya başlar (düşünüyorum öyleyse varım ve beni yaratanın varlığı, benim varlığımdan kesindir) bu tanıma süreci (ister kuranla birlikte, ister doğayı ve insanları gözlemleyerek), öğrenme ve gelişme süreci insanı gerçek olan kavramların sorumluluğunu üstlenmiş ve yaşamını buna göre planlayan bir insan meydana getirir. insan yaratıcısını tanıdıkça, gönlü yatışır, hasarları onarılır. rad 28'de dendiği gibi: kalpler, allahı zikrettikçe yatışır. 

hasarlı insana verilen ilk öğüt, zihninin sınırlarını, sonsuzluğun sınırlarına doğru genişletmesidir. tabii önce o kafesten çıkmak lazım. kuran ayetleri de bu çıkışın en kolay ve güzel yollarından biri.

2. salih amel: imanın getirisidir. allahla dikine kurduğu ilişki neticesinde, zihnini büyük kavramlarla genişleten insan artık bu kavramların sorumluluğunu da üstlenmiştir. bu sorumluluklar insanın yatay ilişki kurduğu diğer her şey ile olan etkileşimini etkiler. zihin dünyası dar olan bir zihnin, adalet için hak için devrime kalkışması mümkün müdür? atatürk ve silah arkadaşları dar zihinli olsalar, sadece kendilerine çalışıp osmanlıdan aldıkları saltanatı devam ettirirlerdi. ancak bu insanlar, emeklerini sömürülenler (yani biz) özgürleşsin diye verdiler. muhammed nebi'ye sömürücü mekkeli müşrikler neler neler önerdiler: para, pul, şan, şöhret, kadın, herşey... ancak bunların hiçbiri, nebi'nin zihnindeki özgürlükten, adaletten, eşitlikten daha değerli değildi.

salih => ıslah eden => onaran, sulh getiren

salih amel kavramını kuran ayetlerini analiz ettikçe daha da detaylandıracağız. ancak temel olarak bilinmesi gereken şey, eylemin ıslah edici yani onarıcı olmasıdır. insan, yaşamı onarıcı eylemlerle kendi hasarlarını onarır. peki bu nasıl olur? bir eylemi salih amel yapan şey nedir? bir eylem, ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasını ya da devamını sağlıyorsa, o eylem salih ameldir. insan içinde bulunduğu zihin dünyasının ışığında, toplumda ya da doğada gözlemlediği bozukluğu tespit eder ve bu sıkıntının giderilmesi için (sulh gelmesi için) eylemde bulunur. bu eylemler salih ameldir. insanların arasında gerçekleştireceğimiz eylemler de insanlara sulh getirmeli, onları özgürleştirmeli ve daha iyi bir yaşam sürmelerini sağlamalıdır. muhammed nebi cahiliyye mekkesindeki insanlar haklarına kavuşsun ve özgürce yaşayabilsinler diye devrim yapmıştır. atatürk de keza, türk insanının saltanat altında ne büyük acılar çektiğini görmüş ve hem antiemperyalist güçleri hem de kendi halkını sömüren kansız saltanatı devirmiştir. ve bu iki örnek devrimin sonucunda, halka sulh gelmiştir. bu sulhun onurunu yaşama zevki de bu iki devrimcinin ve yoldaşlarının hakkıdır. 

hasarlı insana verilen ikinci öğüt, ıslah edici onarıcı eylemlerde bulunmasıdır. bu kendimizi zorlayarak yaptığımız bir şey değil. imanın getirisi. iman eden insan, girdiği kavramlar dünyasının sorumluluğunu alır ve eylemlerinde bu dünyanın izleri vardır. kavram dünyasının büyüklüğü, eylemin dokunduğu alanın-insanın büyüklüğü-çokluğu ile doğru orantılıdır. gelişim de budur, kavram dünyası genişledikçe, buna emek verdikçe, daha çok insanın hayatına olumlu anlamda dokunan eylemler gerçekleştirir. odağında sadece kendi güdüleri ve ihtiyaçları bulunmayan insan, kendi kendini tıpkı doğa gibi, açık yaranın kaşımadığın sürece iyileşmesi gibi onarır. toplum olarak bu görüş benimsenirse, herkes ortak ve çoğulcu yaşamın kurulması için çabalarsa, toplumda hasarlı yaşam kalmaz ve böylelikle dünyada cenneti yaşamış oluruz.

3. gerçeği-hakkı tavsiye etmek: gerçeğin tavsiyesi oldukça önemli. halkın durumu ortada. nereye gittiğini bilmeden etmeden, gözlerini kendi ihtiyaçlarından ayırmadan yaşama devam eden insanoğlu. uykudan uyandırılmaları lazım. iyiliğin ve gerçeğin yayılması, daha çok alanda yer bulması gerekiyor. iman eden ve salih amel işleyen bir insan, yalnız kaldığı ölçüde yorulur. sayıca artmamız, yeteneklerimizi çeşitlendirmemiz gerekiyor. iyiliği, özgürlüğü bulaştırmamız gerekiyor. insanları kafeslerinden çıkmaları için cesaretlendirmemiz gerekiyor. kafeslerinden çıksınlar ve onlar da bizim hasarlarımızı onarsınlar. bu süreç etkileşimli ilerliyor, herkes birbirine dokunacak. gerçeği tavsiye eden insan, odağının değişmesine izin vermeyen insandır. insanlar birbirlerine gerçeği-hakkı tavsiye ederek odaklarının boş şeylere kaymasına engel olurlar. 

4. direnişi tavsiye etmek: hasarlarımızı onarmak zor ve uzun bir süreç. bu süreç içinde bizi vazgeçme noktasına kadar getiren bir sürü olay ve insan olacak. ancak bizim talip olduğumuz şey bambaşka. biz allaha iman ederek büyük bir dünyaya girmeye talip olmuşuz. bu dünyanın getirdiği bilgi ve sorumlulukları üstlenmişiz. gerçeği de öylesine odağa almışız ki tavsiyelerimiz de hep bu yönde. ancak tabii süreç burada yazdığımız gibi kolayca akıp gitmeyecek. üzüleceğiz, sıkıntıya düşeceğiz, hakkımız yenecek, terkedileceğiz... odağımızın kendimize dönmesini zorlayacak bir sürü şey yaşayacağız. ancak dönmek yok, kolayın bize kolaylaştırıldığı (leyl 7) bir yaşamı hedeflemişiz. vazgeçmek yok. sabır kelimesini daha önce analiz etmiştik, onuncu ayeti lütfen hatırlayalım: [Vizyoner Tefsir 3 - Müzzemmil Suresi (Kişilik İnşası)]. öncelikle kendimizi direnişe zorlayacağız. daha sonra diğer insanlara direnmelerini, yılmamalarını tavsiye edeceğiz. burada şunu unutmamak lazım, sabır katlanmak değildir, sabır direnmektir ve insanlara direnmelerini yani eylemde bulunarak mücadele etmelerini tavsiye etmeliyiz. direnerek gerçeğe yönelen insan, elbette eninde sonunda iman edecek ve salih ameller gerçekleştirecektir. böylelikle tüm topluma bu iyilik bulaşacak ve cennet gibi bir dünya kurulacak. böylelikle hepimiz zamanımızı muhteşem bir gelecek ile anlamlandırmış olacağız.

allah hepimizi zamanını ıslahla değerlendiren kullarından eylesin.

Vizyoner Tefsir 12 - Kadir Suresi (Kutlama, Anma, Özel Gün Problemi)

rahman rahim olan allahın adıyla

sureye adı verilen kadr kelimesi KDR kökünden türetilir, surenin ilk ayetinde geçer. kadr, kader, kadar, takdir... bu kelimelerin hepsi aynı kökten geliyor ve anlamları da çok yakın hatta iç içe diyebiliriz. kelimenin içine sure analizinde detaylı bakarız, kelimelerin ve kavramların anlamları çok önemli. "kamus namustur" diyen cemil meriç'e selam olsun. çokça yanlış yorumlanan ve yanlış aktarımlarla odağı saptırılan surelerden biridir. kelimenin ve ayetleri analiz ettikçe gerçek ortaya çıkacak, biz de payımızı alacağız.
mekkede inmiş bir suredir, medine'de diyenler de var ancak surenin verdiği mesajın genel (generic) olması sebebiyle bizce medinede inmiş olması mümkün değil. nuzül tertipli tefsirler ve meallerde de hep farklı yerlere konmuş. internette nuzül sıralamaları diye aratırsanız aişe, ibn abbas, katade, mücahid vs gibi ünlü isimlerin nuzül tertiplerine bakabilirsiniz. biz bu isimlerin tertiplerini rivayet temelli olduğu için dikkate almakta güçlük çekiyoruz. hadis konusunda travmamız var, çünkü kurana atılan taşların hemen hemen hepsinde hadis yazıyordu. aslına bakarsanız hadis kelimesi de sonradan dejenere edilmiş kelimelerden biri, sırası geldiğinde bu kelimeyi de analiz edip, gerçeği ortaya çıkarmaya çalışacağız. 
sureyi fecr suresinin hemen ardına koymak çok mantıklı geldi bize. fecr suresinde vahiy öncesi sorgulamaları şahit gösteren bir ayet vardı hatırlarsanız. işte kadr gecesi ve bu konudaki sureyi de hemen fecr'in ardından analiz etmek oldukça hoş göründü gözümüze. sureye başlamadan önce fecr suresinin ikinci ayetine yaptığımız tefsiri hatırlayalım: [Vizyoner Tefsir 11 - Fecr Suresi (İnsanoğlu)]

kısa bir sure, yalnızca 5 ayet. şahitliklerle başlamıyor, muhammed nebi'nin zihni genişletilmeden konuya giren direkt mesaj odaklı bir sure. kadr'in anlamı ölçü, kıymet, standart, kalibrasyon, ayar demektir. bu sure de tam bir "ayar" suresi. 

suredeki ayet sayısı: 5

1. İnnâ enzelnâhu fî leyleti-lkadr(i)

1. ayetin türkçesi: kesinlikle onu "kadr gecesi"nde biz indirdik

islam dünyasının bölündüğü ayetlerden biri ile daha karşı karşıyayız. kelime kelime analiz ederek gerçeği açığa çıkarıp, bölünmenin nedenlerini kavrayacağız. kelime kelime analize başlayalım
inna => inne + na. "inne" kesinlikle, şüphesiz demektir (inniyet = varlık). "na" biz demektir.

enzelnahu => enzel + na + hu. enzel => inzal, nuzül. na, biz demekti, hu da o demek = "onu biz indirdik"
fi, ismin de hali; leyl'in gece olduğunu da herhalde leyl suresi analizinden hatırlayacaksınız. ayet aslında kolay anlaşılır gibi dursa da gönlümüz bazı kelimelerin içini deşerek rahatlayacak. öncelikle ayetteki vurgu inna kelimesinde yani "biz" kelimesinde. nuzül olan neyse onu "biz" indirdik, inen şeyle ilgili tasarruflarını inen şeyin "biz"im tarafımızdan indirildiğini bilerek yap mesajı vardır bu ayette. 
nuzül, inzal, enzel... inmek, indi, iniş... kelimenin dümdüz çevirisi inmek. peki ama nedir bu iniş, nereden nereye nasıl niçin iniyor? niçinini biliyoruz: ortak ve çoğulcu bir yaşam kurmak. diğer soruların cevapları için müfessirlerimiz ve islam düşünürleri bu konuda türlü türlü yorumlarda bulunmuşlar. bir grup demiş ki, o fiil "indirdik" değil "indirme sürecini başlattık" diye okunmalı. ancak geçmiş zaman fiil kipiyle yazılmış, fiil kipinde bir süreç yok, dümdüz indirdik deniyor ayette. fiilde süreçlilik var ancak kipte olmadığı için bu yorumu göz ardı edelim. bir grup diyor ki kuran önce levhi mahfuz'dan gökyüzüne (beyt-ül izze) indi, sonra oradan parça parça indi. bu yorum daha da zorlama olmuş, adeta ayeti karakolda öttürmüşler. bir diğer görüş, kuran tamamen indi ama manası inmedi diyor. bu yorumların hepsi zorlama ve hepsinde de bir ortak özellik var. bu yorumu yapanların hepsi "enzelnahu"'daki hu işaret zamirini kuran'ın bütünü olarak almışlar. halbuki hu (o) işaret zamiri ilk inen ayet paketini gösteriyor. o zaman ayeti şu şekilde okumalıyız: kesinlikle onu (ilk inen ayet paketini) "kadr gecesinde" biz indirdik. bu arada fiil geçmiş zaman kipli olsa da yine de bu iniş bir süreç içinde gerçekleşir. zaten süreçlilik ve nedensellik (yani sünnetullah-allahın iş yapış şekli, yasaları) var evrende. nebe suresi 78 ayetinde yağmurun yağmasına da "enzelna" yani biz indirdik diyor. yağmur bir seferde inmediğine göre o zaman vahyin de tek seferde inmesi beklenemez. bu da inzal-enzal-nuzül fiilinin bir süreçlilik içinde meydana geldiğini gösterir. bu şekliyle okunduğunda ilk yaptığımız yorum (indirmeye başladık) da kısmen doğru olmuş oluyor.

kadr gecesi nedir?

kadr kelimesinin anlamını en başta vermiştik: ölçü, kıymet, değer, standart, kalibrasyon, ayar, takdir, kadar... arapça sözlüğe baktığımızda yazan şu: bir şeyin meblağına, künhüne ya da mahiyetine delalet eder. kadr gecesi miktar, değer ya da özü itibarı ile diğer gecelerden ayrılmıştır. peki tam burada bazı soruları sormamız lazım. kadr gecesi önceden belli bir gece miydi, ilk ayet paketi de özellikle o özel gecede indi? kadr gecesi özel bir gece ise bunun tekrarlanma (o gecenin tekrar yaşanması) sıklığı nedir? hangi takvime göre bu geceyi arayacağı, ay mı güneş mi? neden bu gecenin hangi gece olduğu hakkında bir sürü birbirinden farklı hadis var? bu gecenin hangi gece olduğunu neden muhammed nebi kimseye söylemiyor? bu gecede yapılan ibadet ritüelleri ile ilgili nakledilenler gerçek olabilir mi? 

bir çok soru sorduk. öncelikle şunu söylemek lazım, herhangi bir zaman parçasının diğerlerine üstün kılınması mümkün değildir, bu allahın bir çok ismiyle çelişen bir şey. bir yıl boyunca her haltı yesin, sonra kadr gecesinde işi tatlıya bağlasın. öyle şey olur mu hiç? diğer söylememiz gereken şey bir sonraki ayetin analizinde de göreceğimiz üzere kadr gecesinin belli bir işaretli günü olmaması. bu işareti herkes kendince koymaya çalışmış, en yaygını ahmed bin hanbel'in naklettiği hadise göre ramazan ayının yirmiyedinci gecesi. başka bir görüş diyor ki bedir zaferinin yaşandığı ramazanın onyedinci gecesi; başka biri de ramazanın altıncı günü demiş, şaban'ın onbeşi diyen bile var. bu görüşlerin hepsinin çok ciddi sayıda takipçisi var. kuranda özellikle verilmeyen bir zaman işareti konusunda insanlar neden bu gece için bir zaman işareti koymak ister? insan hiç mi okuduğu kitabı anlamaz? insanlardaki kısa yoldan köşeyi döneyim tutkusu gibi, kısa yoldan cennete gireyim tutkusu var malesef. bu tutku öylesine kör ediyor ki insanı, inandığı din hakkında bilgi alabileceği tek kaynağı (kuran) göremiyor. sanıyoruz ki kuran'ın muhtevasını koruma yöntemi budur, allah insanları öylesine yaratmış ki, içi kirli insanların bu kitaba ulaşmasını kendi içlerindeki bu kirli tutkular engellemektedir, gerçekten hayran olunası bir koruma yöntemi, allahu ekber. allah, kuran ayetlerini insanları yüceltsin diye göndermiştir ancak insanlardan büyük çoğunluğu öylesine kibirliler ve öylesine şark kurnazları ki kuranlarını duvarlara süslü kılıflarda asarak yüceltmişler, tecvidli okuyarak şarkılaştırmışlar, ancak kendilerini de müslüman saymışlar. suyun değerini karşısına geçip izleyerek anlayamayacağımız gibi, kadr gecesinin kadr'ini de kuran ayetlerini özümsemeye çalışmadan anlayamayız. devamını bir sonraki ayetin analizinde getirelim.

2. Vemâ edrâke mâ leyletu-lkadr(i)
2. ayetin türkçesi: idrak eder misin sen, kadir gecesinin ne olduğunu (mahiyetini)

idrak etmek, tüm yönleriyle kavramak demektir, anlam içinde süreç barındırır ve tecrübe barındırır. demek ki kadr gecesinin ne olduğunu idrak edebilmek için bir süreçten geçmek ve o süreci tecrübe etmek gerekiyormuş. ayette ki "ma" iki anlama gelebilir, zaman ya da mahiyet. o halde ayetimi iki şekilde de çevrilebilir ancak birini diğerine tercih etmek hata olur, ikisini de bir arada düşünmek gereklidir. "ma" zaman anlamına gelecekse çeviri şöyle olur: nereden bileceksin sen kadr gecesinin ne zaman olduğunu? burada şunu söylemek lazım, herhangi bir ortalama zekalı insan hayatının en farklı gününün ne zamana denk geldiğini unutabilir mi? tabii ki hayır. ancak ayette verilen mesajı muhammed nebi alıyor ve kadr gecesinin hangi gece olduğunu söylemiyor. çünkü bu gece özellikle bir gün değil. bu bir idrak süreci. 

fecr suresi analizinde [Vizyoner Tefsir 11 - Fecr Suresi (İnsanoğlu)] ikinci ayete tekrar bakmanız gerekiyor, çünkü konu direkt olarak bununla ilgili. kadr gecesi, fecr 2'de şahitliği alınan 10 gecenin içindedir. her ne kadar hadis karşıtı olsak da, kadr gecesini ramazanın son on gününde arayın hadisini hatırlayalım. kadr gecesi doğrudan bu sorgulama sürecinin içinde yer almaktadır. direkt bir zamana işaret edilmemesi de o bu gecenin bir kutlama gecesine dönüştürülmemesi ve asıl anlamından koparılmasıdır. 
kutlama ve anma problemi

çok ciddi bir problem. çok fazla tanıma gerek yok, herkesin bildiği şekilde bazı olayların kutsallaştırılarak ve belli bir zamana çıpalanılarak anlamının bozulması, değerinin kaybolmasıdır. örneğin kuran'da kandillerden hiç bahsedilmez ancak yine de tarih içinde bazı insanlar kendi çıkar grupları için bazı günlere özellik atfetmişlerdir. doğumgünü kutlamayı haram kabul eden radikal gruplar, hiç bilmedikleri ve anlamadıkları dilde bir şeyler söyleyip, kafa sallayarak bazı geceleri yücelttiklerini düşünürler. seslendirdileri kitabı anlamaya çalışsalardı doğumgünü kutlamanın haram olmadığını da meryem 15'ten bilebilirlerdi. bunu sadece dini günler olarak düşünmemek gerekir. seküler gruplar da aynı şeyi farklı üslup ile yapmaktadırlar. 25 yılı bilfiil cephelerde geçmiş bir büyük devrimci atatürkü, rakı masalarında anlamak mümkün müdür? kutlama anma problemi cahiliyye mekkesinde de vardı ve bu problemin önüne geçmek için nuzül sürecinin tahminimizce ikinci yılında bu sure indi ve bu problemin çözümü için bir aşama kaydedilmiş oldu. 
ayete dönelim. "ma" mahiyet anlamına gelirse ayeti şu şekilde okumalıyız: idrak eder misin sen kadr gecesinin özünün ne olduğunu? mesaj açık, önemli olan kadr gecesinin özüdür. bu öz de fecr suresinin ikinci ayetinde şahit gösterilen 10 gecelik sorulama sürecinin ardından verilen bir hediyedir. 

konunun daha iyi anlaşılması için ileride analiz edeceğimiz bir ayeti şimdiden göstermek istiyoruz: duhan 4. ayet metnini okuyunuz lütfen: o gece, (iyi ve kötü) her iş ayrıştırılarak hikmetli bir hükme bağlanır. denmek isteniyor ki, o gece yani kadr gecesinde, iyi ve kötü, güzel ve çirkin, şer ve hayır birbirinden ayrılmıştır. şu anlama geliyor, kadr gecesinde ortak ve çoğulcu yaşamı var eden ve destekleyen eylemler/düşüncele, yaşamı kötürümleştiren eylemlerden/düşüncelerden ayrılmıştır. kadr gecesi bu ayrımın insana intikal etmesidir. 

daha önce yorumladığımız fecr 2'deki şahitlik ile birleştirince şu hale geliyor: 10 gecelik sorgulama ve düşünme sonucunda insan, ortak ve çoğulcu yaşamın var edilmesi için yapılması gerekenleri ve yapılmaması gerekenleri farkeder. insanın değer (kadr) mekanizması o gece değişir ve ortak ve çoğulcu yaşam yönelir (hidayet-yönbulma). bu farkındalık ve yönelim insana yeni bir görev (yaşam var etmek) atar ve bu görev için güç transfer eder (allahın sabredenlerle beraber olması).

3. Leyletu-lkadri ḣayrun min elfi şehr(in)
3. ayetin türkçesi: kadr gecesi bin aydan hayırlıdır

yukarıda kadr gecesinin anlamını ve değerini analiz ettik. bu ayette de değerin fazlalığından bahsediliyor. 1000 ay = 83,33. ortalama bir insan ömrü. bu ayetle denmek isteniyor ki, bu geceye erişebilen bir insan ömründen daha hayırlı bir iş yapmış olur. tabii burada önemli olan o gecede farkedilenlerin (duhan 4'teki gibi) insan eylemleriyle de ispatlanmasıdır. şahitlik islam'da çok ama çok önemlidir ve hiç kimse sınanmadığı günahın masumu olmadığı gibi, hayalini kurduğu ama yapmadığı eylemlerin de mimarı değildir. bu yüzden sadece farkındalık ve hayal kurmak insanı iyi biri yapmaz, hayallerini gerçekleştirmek için farkında olduğu eylemleri yerine getirmesi gereklidir. kutlama-anma problemleri ve bugünlere duyulan manevi yakınlık insanı sanki hayalini gerçekleştirmiş ya da doğru tarafı seçtiği için kurtarılmış hissettirebilir. bu problemle karşılaşılmaması için muhammed nebi kadr gecesinin gerçekleşme tarihini arkadaşlarından gizlemiştir.

4. Tenezzelu-lmelâ-iketu ve-rrûhu fîhâ bi-iżni rabbihim min kulli emr(in)
4. ayetin türkçesi: o gece melaike ve ruh eğitici-öğretici allahın izni ile inerler de inerler, her iş/emr için

bu ayette kadr gecesi ile ilgili bir bilgi veriliyor. ancak oldukça kapalı bir bilgi. kaldı ki bunu muhammed nebi'nin yoldaşları da pek anlamamışlar. peki anlamadıklarını nereden anlıyoruz. buradan: isra 85: sana ruh hakkında soruyorlar; de ki "ruh rabbimin emrindendir ve size bu konuda çok sınırlı bir bilgi verilmiştir.”. ayet metninde "sana ruhtan soruyorlar" yazıldığına göre demek ki sahabe bu ruh kelimesini anlayamamış. ayette ruh'un rabbın emr'inden olduğu belirtilmiş. bu ayette de "min kulli emr" ifadesi yer alıyor, dümdüz çevirirsek her türlü iş için demektir. ancak burada bahsedilen emr, dümdüz iş demek midir? tabii ki hayır. ayette rabbimizin emr'indendir denmiş, rabbimizin bir "emr"i var. bu "emr"de çeşitli işler var ve bu iler yukarıda spoiler verdiğimiz duhan 4'te söylendiği üzere tasnif edilmiş. 

ayete dönelim. ayette tenezzelu fiili yer alıyor, inzal-enzal fiilinin pekiştirilmiş hali. yağmur-sağanak arasındaki fark gibi enzal-tenezzel arasında bir yoğunluk farkı vardır. bu yüzden bu kelimeyi inerlerde inerler diye çevirdik. kadr gecesinde melekler (melaike) ve ruh, rablerinin izni ile inerler de inerler, "kulli emr" için. kadr gecesinin bir farkındalık ve aydınlanma gecesi olduğundan bahsetmiştik. bu farkındalığın dünya zemininde vuku bulabilmesi için yani farkındalığın gerçekleşmesi için yani hayal edilenin yapılması için eylem dünyanızın da bu farkındalık ve hayal doğrultusunda genişlemesi ve güçlenmesi gerekir. daha doğrusu yapabilme kabiliyetini alması ve kapasitesini artırması gerekir. işte bu kabiliyet ve kapasite artırıcı şeye ruh deniyormuş. o zaman, ruh, paket program ya da uygulama (application) gibi bir şey olmuş oluyor. basitçe örnekleyelim: diyelim matematikte kümeler konusunu öğrenmek ve sınavdan geçmek istiyorsunuz. önce kendinize bakıyorsunuz ve kümeler konusunu tam olarak anlamadığınızı tespit ediyorsunuz (özeleştiri). sonra kümeler konusunu nasıl öğrenebileceğiniz konusunda düşünüyorsunuz (arayış). sonra, allah sizin bu özeleştiri ve arayışınızı ödüllendiriyor ve size konuyu anlayabilmeniz için matematiksel kapasite veriyor. ve gidip kitap alabilmeniz için de güç (melaike) veriyor. siz de kitaptan kapasitenizce çalışıp sınavdan geçiyorsunuz. muhammed nebi özelinde örnekleyelim: muhammed nebi önce dünyada gözlemlediklerinden rahatsız oldu, insanların acı çektiğini ve yaşamın bu şekilde devam edemeyeceğini anladı. bu rahatsızlık onu bir arayışa itti, bu yüzden hira mağarasına gitti ve her şeyi sorguladı. bir süre sorgulayan ve çözüm bulmaya çalışan muhammed nebi'nin bu arayışı allah tarafından ödüllendirildi. kendisine güç (melek=güç) ve yetenekler (ruh) bahşedildi. bu bahşedilenler ile muhammed nebi büyük bir devrimciye dönüştü, allah-insan-doğa ekseninde her şeyin yerli yerine oturabilmesi ve herkesin kendini doğru şekilde yaşayabilmesi için sömürücü müşrikleri ve başlarındaki tağutları devirdi.

insanları birer akıllı telefon gibi düşünelim. bu telefonun uygulama yüklenmemiş, konuşulmamış boş haline nefs diyebiliriz, yani biz kendimiz. telefonun kullanılabilmesi için, yani dünya zemininde eylemlerde bulunabilmesi için bazı programları ona yüklemeniz lazım. yukarıda analiz ettiğimiz ayetlerde geçen "emr" kelimesini, uygulama dükkanı (app store) gibi düşünebiliriz. bu app store'da her türlü iş için türlü türlü uygulamalar var. telefon, kendi talebi, emeği, arayışı doğrultusunda emr'den uygulamaları indiriyor. melaikenin de inmesini telefonun şarja sokulmasına benzetebiliriz. telefona uygulamalar yüklendiğinde ve şarjı da varsa artık o telefon kendi kodlarına (fıtrat) uygun bir şekilde kullanılabilir hale geldi. basit bir şekilde anlatmaya çalıştık, ayetleri analiz ettikçe bu konudaki detayları da verip kendimizi (nefsimizi) daha iyi tanıyabileceğiz. 

5. Selâmun hiye hattâ matla’i-lfecr(i)
5. ayetin türkçesi: esenliktir/barıştır o, tan ağarıncaya dek

surenin son ayeti. pek fazla yoruma ihtiyaç duymayan bir ayet ancak yine de surede vurgulanan o ilk ayet paketini tekrar hatırlamakta fayda var: [Vizyoner Tefsir 2 - Alak Suresi (İkra - Oku/Anla)]. alak suresi ilk ayetinde emredilen şey ikra (oku/anla) idi. ayetteki hiye, alak suresi ilk beş ayetini gösteriyor. bu ayet grubu fecr oluncaya kadar esenliktir diye belirtilmiş. fecr yani tan vakti, artık insanlığın üzerindeki karanlığın (sömürücü kuvvetlerin) biteceğini anlatıyor. tan ağarıncaya kadar olan ikra süreci de, yani okuma/anlama sürecinin de barışı getireceğini söylüyor. öğrenmekten, gelişmekten pes etme; ikra süreci sana ve etrafındakilere barışı getirecek. 

kadr gecesi yani kıymet-değer gecesi işte böyle bir gecedir. başında zorluk (sorgulama-arayış-emek) sonunda esenlik vardır. allah hepimizi kadr gecesini getiren arayışa yönlendirsin, kadr geceniz mübarek olsun.

Vizyoner Tefsir 11 - Fecr Suresi (İnsanoğlu)

rahman rahim olan allahın adıyla

adını ilk ayetinden alan, erken dönem mekki surelerden biridir. sureyi okuyunca mekki ve erken dönem olduğu anlaşılıyor ancak nuzül tertibinde (iniş sıralamasında) tam olarak yerini tespit için derinlemesine araştırma yapmadık. birkaç farklı nuzül tertibine baktık ve hepsinde leyl suresinin hemen ardına koyulmuştu fecr suresi. itirazımız yok, hatta bu iki sure birbirine de içerik olarak oldukça uyumlu, bu yüzden leyl suresinin hemen ardında yer almasını mantıklı bulduk.
fecr, sözlük anlamı tan vakti demektir, güneşin kendisinin ortaya çıkmadığı ancak kızıllığının görünmeye başladığı andan, kendisinin görünmeye başladığı ana kadarki zamanı işaret eder. şafak anlamına gelmez, şafak akşam vaktindeki, güneş kaybolduktan sonraki kızıllıktır. fecr kelimesine daha detaylı ayet analizi esnasında bakacağız.
dolu dolu bir sure, müthiş güzel bir şahitlikler silsilesi ile başlıyor ve muhtabın zihin dünyası şahitlerin yaptığı çağrışımlarla muazzam miktarda genişletiliyor. kuran ayetlerini üzerinde derin düşünmeden anlamamız mümkün değil, şahitlik ayetleri de bu derin düşünme sürecini en üst noktada başlatan bir sistem. zihin-insanın kendi-duygu dünyası şahitlik ayetini idrakinden hemen sonra kendini toplar, beni izleyen biri var der, yaptığım-görüdüğüm-duyduğum hatta aklımdan geçenler dahi kaydediliyor ve bunlara doğrudan şahit olunuyor der. hazır ola geçen zihin bir üst seviyeye şahit olanın öznesinin işaret ettikleri ile çıkar; bu öyle bir seviyedir ki kelimeler tükense yine de o dünyayı tasvir edemez. şöyle örnek vereyim; kalem suresinin birinci ayetindeki "nûn(c) velkalemi vemâ yesturûn" (nun; kalem dile gelsin ve yazdıkları dile gelsin) kelimelerinin muhammed nebi'nin zihninde canlandırdığı şeyleri kelimelerle tasvir etmek mümkün değildir. kaldı ki zaten müşriklerin yaşattığı o sağlam sömürü düzenini devirip yıkmak için büyük bir duygu-eylem dünyasına ihtiyaç vardır ve buna ulaşmanın yolu kuran ayetlerine düzenli ve disiplinli çalışmaktan geçer, ancak bu şekilde bu şahitlik ayetleri muhatabın zihnini şekillendirebilir. bunu kuranın kendisi söylemektedir, daha önce yaptığımız müzzemmil suresi dördüncü ayetin analizini 
tekrar hatırlamakta büyük fayda var: [Vizyoner Tefsir 3 - Müzzemmil Suresi (Kişilik İnşası)]. şahitlik ayetlerinden sonra surede ad, irem ve semud kavimleri ve firavun ile ilgili minik bir kıssa yer alıyor. daha sonra kuran ayetlerinde (özellikle medeni surelerde) bu kavimlerin adlarını ve firavun kıssalarını bol bol göreceğiz, bu surede bu kavimler ve firavunlar için başlıca helak (yokoluş) nedenleri veriliyor. daha sonra bu nedenlerle bağlantılı olarak yine insan psikolojisine dair özet ama çok temel bir bilgi veriliyor ve bu psikolojiden çıkışın anahtarı verilerek sure bitiriliyor. 

suredeki ayet sayısı: 30

1. Vel-fecr(i)
2. Ve leyâlin ‘aşr(in) [VİZYONER AYET]
3. Ve-şşef’i vel-vetr(i)
4. Velleyli iżâ yesr(i)
5. Hel fî żâlike kasemun liżî hicr(in)
1. ayetin türkçesi: o (the) tan vakti şahit olsun
2. ayetin türkçesi: (belirsiz) on gece şahit olsun
3. ayetin türkçesi: çift şahit olsun, tek şahit olsun
4. ayetin türkçesi: yürüyüp gidecek olan gece şahit olsun
5. ayetin türkçesi: sağlam akıllar için, bunlarda bir şahitlik yok mudur?
suremiz tan vaktinin şahitliği ile başlıyor (kasem vav'larını daha önce analiz etmiştik, hatırlarsınız) fecr kelimesinin kökü FCR, sözlük anlamı "yarıp çıkmak". mesela artezyenden çıkan suya fecir deniyor (musa nebi'nin taşa vurunca yarıp çıkan suya inficar deniyor mesela, yarıp çıkan su manasında) ve FCR diye yazılıyor. aynı şekilde yazılan bir başka kelime: fücur (günah-isyan-kulun isyanı). bu kelime de insanın duruşunu ve karakterini yarıp çıktığı için fücur denmiş ve FCR ile yazılmış. cahiliyye döneminde 100 yıl süren ficar savaşları vardır, haram aylarda savaşmama kültürünü yırtıp attığı için ficar savaşları denmiş ve FCR diye yazılıyor. ayete konu olan fecr kelimesi ise, geceyi yarıp çıktığı için tan vaktine denmiş. ayette fecr kelimesi, başındaki el (the) takısı ile gelmiş; demek ki belli bir tan vaktinden ya da tüm tan vakitlerinden bahsediliyor olması lazım. tüm tan vakitlerinden bahsediliyor olması aşırı düşük ihtimal, çünkü surede de dönüp duran olaylardan bahsedilmiyor, eğer bahsedilseydi sürekli dönüp durarak doğan tan vaktinin şahitliği anlamlı olabilirdi. belli bir tan vaktinden bahsediliyor olması çok daha muhtemel. karanlığı (geceyi) yarıp çıkan tan vaktinin hangisi olduğu konusunda müfessirler bir çok fikir üretmişler: dümdüz yorumlayanlar genelde sabah salatı (namazı) vakti demişler, bu fikre katılmıyoruz. varlığın ilk sabahı diyen var, insanlığın ilk sabahı diyen var. bizim de katıldığımız en güzel yorum büyük usta zemahşeri'nin yorumu: cahiliyye karanlığını yarıp çıkan vahiy sabahı (aydınlığı) şahit olsun. müthiş güzel bir yorum. yeri gelmişken zemahşeri ustayı rahmetle analım: kendisi türk asıllı ancak eserlerini arapça yazmış hep. zemahşeri usta, bedevilerin arasında yıllar geçirip her türlü lehçeyi, deyimi, jargonu vs öğrenmiş biri. el-keşşaf adlı tefsirinde de bunlardan bahsediyor ve bir çok ayetin anlaşılmasında kendisinin bu filolojik yaklaşımı büyük fayda sağlıyor. biz de mesela bazı kelimelerin anlamlarına zemahşeri ustanın el-keşşaf adlı eserinden ya da o eserin şerhlerinden bakıyoruz. tefsire dönelim. ikinci ayet: (belirsiz) 10 gece şahit olsun. öncelikle belirsiz diye neden yazdık? çünkü fecr el (the) belirlilik takısı ile gelmişti. bu takısız geliyor, demek ki direkt belli bir on geceden bahsedilmiyor. ya da şu olabilir: herkesin on gecesi kendinedir, değişkendir. aşr = 10. aşiret (onluklar), öşür, işar gibi kelimelerle aynı kökten gelir. işar kelimesi 10 aylık hamile deve anlamına geliyor, tekvir suresi dördüncü ayetinde rastlamıştık bu kelimeye. öşür de %10 vergi anlamında. leyal, leyl anlamına gelen "gece"nin çoğulu. şahitlik ayetlerini yorumlamak biraz güç, herkesin zihni şimdiye kadar yaşadıklarını analiz edebildikleri derecede dolu. yani herkesin zihininde farklı şeyler canlanıyor bu şahitlik ayetleri okunduğunda. müfessirler de farklı farklı yorumlamış, ve tabii ki herkes kendi grubunun etkisi altında bir yorum üretmiş. hac ritüelinin yapıldığı zilhicce aynının ilk on günü diyen olmuş, ilk ayetteki fecr ile bir bağlantı kuramadığımız için mantıksız bulduk. nuzül sıralamasına göre daha önce nuzül olmuş 10 tane sure olduğu için, hakkı yılmaz bu on gecenin sureleri nuzül olduğu geceler olarak yorumlamış. herhangi bir muhatabın bu yorum ışığında pek fazla kazanımı olamayacğını düşündüğümüz için bu yorum da mantıksız geldi. kadir gecesinin, yani vahyin inmeye başladığı ilk gecenin içinde bulunduğu son on gün diye yorumlayanlar var. ilk ayetle birlikte düşünüldüğünde mantıklı oluyor.  peki nereden çıktı bu ramazanın son on günü olayı? ramazan ayının son on gününde muhammed nebi medine'deki mescid-i nebevi'de her şeyden elini eteğini çekerek kendiyle/rabbiyle başbaşa kalarak bir özeleştiri ve planlama süreci geçirirmiş, bu kayıtlı bir gerçeklik. bu sürece itikaf da deniyor. hatta son yıllarda oldukça yükselen bir trend; gidip eziyet çekerek, mescitte yatıp kalkarak (tamamen taklit üzere bir ibadet) sevap kazandığını sanan akılsızların popüler ettiği bir etkinlik haline gelmiş. anlamını bilmediği halde arapça sure/ayet okuyarak cennete gideceğini sananlarla bu insanlar aynı kişiler. biz anlamayı (ikra) seçen insanlar olarak ayette de bahsedilen on gecenin, taklidi ritüellerle geçirilen bir tiyatro değil anlamaya çalışarak, çözüm üretmeye çalışarak, planlamaya çalışarak bir yandan da özeleştiri yapıp gelişmeye çalışarak geçirilmesi gereken bir sürece işaret ettiğini söyleyebiliriz. muhammed nebi o on gecede acaba nelerle yüzleşti, neleri anladı/farketti, nelere çözüm üretti ya da nelere üretemedi de bu arayışını allah vahiy ile taçlandırdı? o on gecenin muhammed nebi'nin zihnindeki yerinin büyüklüğünü herhalde tahmin dahi edemeyiz. analizini yaptığımız bu ikinci ayette de, surede bahsedilen kıssalar ve yapılan öneriler/uyarılar yerine tam otursun diye muhammed nebi'nin zihnindeki o on gecelik süreçte yapılan fizibilite çalışması bu surede biraz sonra analiz edeceğimiz diğer ayetler için dayanak olsun diye çağrılıyor adeta. eğer bizim böyle bir on gecemiz yoksa oturup üzülelim şu anda ve olması için emek sarfedelim. biz de kendi mağaramıza çekilelim ve bir süre dünyada olup bitenleri düşünelim: dünyadaki/ülkemizdeki/sokağımızdaki acıların kaynağı nedir diye soralım? bu acılarda benim payım nedir, ne yaparsam düzelir, yapmak için içimde neleri değiştirmem lazım, neyi çok seviyorum, gerçekten sevdiğim şeye sığınsam beni kurtarır mı... düşünün yoldaşlarım, bizi ne kurtarır, kalıcı olan nedir, kalıcı olanı nasıl yaparım? kadir gecesi (kadr = güç, güç gecesi, güç transferinin başladığı gece) ramazan ayının son on gününde bir gün olarak biliniyor. tam olarak hangi gün olduğu net değil, eğer bilinmesini isteseydi, o gecenin özellikle hangi güne denk geldiği kuran'da yazardı. sürecin kendisine (ramazan ayına ve sorgulama sürecine) dikkat çekilmek istendiği için tam yeri söylenmiyor. bunu muhammed nebi de tam olarak söylememiş ki bir sürü hadis var kadir gecesinin hangi gece olduğuna dair. biz ülkemizde ahmed bin hanbel isimli şahsın aktardığı bir hadisten dolayı yirmiyedinci günün gecesine kadir gecesi diyoruz. ramazanın son gününe kadir gecesi diyen de var, yirmibeşinci gecedir diyen de var. biz anlamayı seçen insanlar için kadir gecesi, on gece (kısa olmayan bir süre) süren bir sorgulama sonucunda ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasında bir pay sahibi olmak için gideceğimiz yönün bilgisine sahip olduğumuz gündür/gecedir. mesela bizim için dur kuran'ın kapağını kaldırdığımız ve anlamaya çalışarak okumaya başladığımız gecedir. allah emeklerimizi boşa çıkarmasın inşallah. o halde vizyoner ayet olarak diğerlerinden birazcık daha ayırdığımız fecr suresi ikinci ayeti kendi tarzımızda bir kere daha tefsirleyelim: sorgulama-özeleştiri-planlama-farkındalık süreci şahit olsun. 
üçüncü ayete geçelim: çift ve tek şahit olsun. ayette vetr (tek) kelimesi başında el (the) takısı ile geliyor, demek ki belli bir tek'ten bahsediyor. herhalde akıllara sadece tek bir zat geliyordur. çift ise kainattaki çeşitliliğe dikkat çekiyor olabilir. önceki iki ayetin analizinde çıkan sonuçlar gibi, vahyin geldiği gün ve hemen öncesindeki süreçe bağlantılı olması lazım bu ayete yükleyeceğimiz anlamların. iki-zıt-eş kutupluluk olayını bir önceki surede islam bağlamında analiz etmiştik. leyl suresindeki verilmek istenen temel bilgi, mal tasavvuru ile ilgiliydi. bu surede de paylaşma-yığma-mal tasavvuru gibi konular işlendiğine göre bu ayete getireceğimiz en güçlü açıklama bu ayet ile muhammed nebi'nin zihnine leyl suresinin çağrılmasıdır. biz de yeniden okuyarak muhammed nebi'nin o dönemdeki zihnine komşu olmaya çalışalım: [Vizyoner Tefsir 10 - Leyl Suresi (Mal/Servet Tasavvuru)]
dördüncü ayet; yürüyüp gidecek olan gece şahit olsun. ayetteki leyl kelimesi başında el (the) belirlilik takısıyla gelmiş. hangi geceden bahsedildiği malum, fecrin (tan vaktinde) başladığı anda, leyl (gece) yürüyüp gider. vahiy geldiğinde, cehalet gider; karanlıklar kaybolur aydınlık gelir ve artık görmeye ve farketmeye başlarız. farkedilmeye başlanan nedir peki? insanların köleleştirildiği, bilginin saklandığı, ahlak yerin insanın şahsi güdülerinin karar verici olduğu... bu ayette zihin dünyasının genişletilmesi hedefinin yanında muhatap motive edilmektedir. cehalet geçicidir, sömürü geçicidir. bu aslında dolaylı olarak şuna da işaret ediyor: insanın özü iyidir ve gelecek muhakkak iyi olacaktır. 
geldik beşinci ayete. surenin en önemli ayetlerinden biri. hel edatı ile başlıyor, soru cümlesi yapısında ancak vurgu anlamı taşıyor. hicr kelimesi HCR kökünden türetilmiştir, taş anlamına gelen hacer de aynı kökten gelir. hicr kaya gibi sağlam akıl demektir, oturaklı akıl. savrulmayan, duruma göre şekil almayan, ilkeleri ve prensipleri olan akla hicr deniyor. kim bunlar, hicr sahipleri? biziz. vahyin insanlığı sömürüden kurtarıp, ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasına rehberlik eden pusula olarak algılanması ancak ve ancak hicr (orası burası oynamayan akıl) sahipleri için mümkündür. sadece vahiy mi? vahyin öncesindeki sorgulamalar ve bu sorgulamaların sonucunda vahyin tabanındaki stres testinden geçmiş bir felsefi bilgiler-sonuçlar bütünü. üçüncü ayetteki çoğulculuk, yaratılmışların alternatifli ve çoğulcu yapısı; çokluğun ve çoğulculuğun yaslandığı tek-biricik allah. vahiy ile birlikte, yönün belirginleşmesi ve doğal olarak cehaletin-sömürünün çöküşü. sahiden bütün bunlardaki şahitliği görebilecek kaya gibi sağlam akıllar da vardır değil mi? allah bu ayetle bir akıl seviyesini yüceltmiş ve onu dünyadaki olaylara-insanlara-her şeye şahit kılmıştır. kaldı ki, kaya gibi olmayan, nereye çeksen oraya giden, baskıyla görüş değiştiren akıllar (insanlar) şahit tutulmaz. zeka ile akıl farklıdır. zeka, beynimizdeki bir olguyu-kavramı-kelimeyi-olayı arındırarak belirginleşmesini ve dolayısı ile kavranmasını sağlayan bir yetenektir. akıl ise farklı, akıl zeka, cesaret, hafıza gibi diğer yetenekleri de hep beraber kullanan ve tabanında ahlaki ilkelerin ve prensiplerin bulunduğu bir yapıdır. bu yapının tabanında ahlaki ilkeler bulunmazsa, ortak ve çoğulcu yaşamı kuramıyor. dünyada güzel bir toplu yaşam kurabilmek için zeka değil, tabanında doğru ilkeler bulunan kaya gibi sağlam bir akla ihtiyaç var. 
aslında yukarıda analiz ettiğimiz 5 ayetlik grubun tamamı vizyoner olarak nitelendirilebilir. gördükleriyle sınırlı bir evrende yaşamayı tercih eden korkak insanlardan olmamak için metafizik dünyamızın (gözlerimizi kapattığımızda gittiğimiz evrenin) genişlemesi faydamıza. evet o dünyanın içinde kaygılar var, üzüntüler var, değer verdiğimiz ve yitip giden şeylerin özlemi var ve bu duygular/düşünceler/anıların varlığı insanı duyarsız ve sadece konfora odaklanmış bir huzur hayvanına çevirmek için motive edebiliyor. günümüzde bir şeyleri değiştirebilecek kabiliyetteki arkadaşlarımızın konfor/huzur hastalığına yakalandıklarını görünce umudumuz kırılıyor. yalancı konfor/huzur virüsü hicr olma potansiyelli akılların saçma sapan hevalarla sürüklenip yok olmasına neden oluyor. bu öyle bir virüski hayal dünyası geniş, yaratıcı beyinlerin ürettikleri bir grubun konforunu sağlarken, çok daha büyük bir grubun hakkını gaspediyor. bunları tespit etmek için sıkı bir müslüman olmaya da gerek yok. gözü olan, aklı olan, kulağı olan kolaylıkla toplumsal çürümeyi ve çürümeyi körükleyen parametrelerin (konfor virüsü gibi) varlığını kolaylıkla farkedebiliyor. metafizik dünyamızın gelişmesi, genişlemesi ancak ayaklarının yere de basması (hicr) çok çok önemli aksi takdirde metafizik dünyamızı sadece basit çıkarlar ve hazlar için kullanırız.  

[VİZYONER AYET GRUBU - AD, SEMUD, İREM, FİRAVUN KISSASI]
6. Elem tera keyfe fe’ale rabbuke bi’âd(in)
7. İrame żâti-l’imâd(i)
8. Elletî lem yuḣlak miśluhâ fî-lbilâd(i)
9. Ve śemûde-lleżîne câbû-ssaḣra bil-vâd(i)
10. Ve fir’avne żî-l-evtâd(i)
11. Elleżîne taġav fî-lbilâd(i)
12. Fe-ekśerû fîhâ-lfesâd(e)
13. Fesabbe ‘aleyhim rabbuke sevta ‘ażâb(in)
14. İnne rabbeke lebilmirsâd(i)
6. ayetin türkçesi: görmedin mi rabbin ne yaptı "ad kavmi"ne
7. ayetin türkçesi: sütunlar sahibi "irem"e
8. ayetin türkçesi: ki beldeler arasında onun gibisi yaratılmamıştı
9. ayetin türkçesi: ve "semud"a, onlar ki vadideki kayaları oyarlardı
10. ayetin türkçesi: ve kazıklar sahibi firavuna
11. ayetin türkçesi: onlar ki, kendi beldelerinde tuğyan etmişlerdi (sınırı aşmışlardı-bardağı taşırmışlardı) 
12. ayetin türkçesi: çoğunlukları oralarda bozgunculuk etmişlerdi (fesad-toplumsal ahlaki çürüme)
13. ayetin türkçesi: bu yüzden rabbin üzerlerine azap kamçısını çarptı
14. ayetin türkçesi: şüphesiz ki senin rabbin, her zaman her yerde kesintisiz gözetleyendir
bu ayet grubunda kuran nuzül sürecinde ikinci defa karşılaştığımız kıssa/mesel yer alıyor. ilki kalem suresindeydi, bahçe sahipleri meseliydi bu. hatırlayalım: [Vizyoner Tefsir 7 - Kalem Suresi (Müşrik Kimdir, Nasıl Düşünür)]. bu suredeki hikayeye kıssa demek daha mantıklı çünkü kalem suresindeki olay bir masaldı, bu surede geçen olay tarihte yer tutan gerçek bir olay, bu yüzden kıssa diyeceğiz. 
altıncı ayet kuranda bir kaç yerde daha göreceğimiz bir kalıpla başlıyor: "elem tera keyfe fe'ale rabbuke bi'X". kıssalar genelde bu kalıpla başlıyor. bi'ad'daki bi ismin e hali: görmedin mi senin rabbin ad kavmine ne yaptı? yedinci ayet kıssaya yeni bir nesne ekliyor: sütunlar sahibi irem'e (ne yaptı görmedin mi). sekizinci ayette sütunlu şehir irem'in daha önce eşinin benzerinin inşa edilmediği belirtiliyor. irem'in ad kavminin başkenti diyen araştırmacılar mevcut. irem'e babil hanedanlığı diyenler de var. dokuzuncu ayet aynı süreçlerden geçmiş bir başka kavimden bahsediyor: semud. semud kelime anlamı olarak az su demektir. zaten arabistan yarımadası oldukça az yağış alan bir coğrafya. semud kavmi de az olan yağışı, çeşitli tekniklerle ve yapılarla muhafaza edip, bu az suyla tarım yapabilen bir kavim. aynı zamanda bu kavim vadideki kayaları oyarak kendilerine evler (barınaklar) yapmışlar. onuncu ayette kazıklar sahibi firavunun da benzer helak edilme süreçlerinden geçtiği belirtilmiş. buraya da bir etimolojik analiz bırakalım: firavun => antik mısırca "pera'ao on" kelimesinden türetilerek alınmıştır tüm dillere. firavun'un türkçe anlamı "büyük ev"dir. hemen yakın tarihimize gidelim. osmanlı devletinin adı nedir? bab-ı ali, yani büyük ev. burada osmanlı sevdalısı ikiyüzlü bilgisizleri selamlayalım. dönelim tefsire; öncelikle şu soruyu sormak gerekir: bu kavimlerin tarihlerini bilmek gerekir mi? bu kavimler hakkında bilgi edinmeden anlayabilir miyiz bu ayetleri? cevap: tarihlerini bilmek gerekmez ve evet anlayabiliriz. zaten kuran ayetlerinde odak şahıslarda, mekanlarda ya da zamanda değildir; odak bütün bunları içine alan nedenler, sonuçlar üzerindedir. ayetler bize nedenler ve sonuçlar üzerinden edinilmesi gereken ilkeyi verir. önemli olan olaydaki (kıssadaki) nedenleri pasifize edebilecek bir ahlak-eylem-duygu sistemine sahip olmaktır. internete bu kavimlerin adlarını yazıp derinlemesine bilgi sahibi olabilirsiniz. ancak biz tefsirimizde neden-sonuç bağlamında inceleyeceğiz kıssaların hepsini. analize geçmeden önce bir soru daha: muhammed nebi bu kavimleri biliyor muydu? aslına bakılırsa bu soruya kesin bir cevap verilemez. ancak şu söylenebilir: cahiliyye mekkesinde bu kavimler ve hikayeleri biliniyordu. çünkü coğrafi olarak bu kavimler mekkeye oldukça yakınlar ve çöl araplarının (sözlü toplum) bu tarz hikayeleri ne çok sevdiklerini tahmin etmek zor değil. muhammed nebi  tamı tamamına bilmese bile, cahiliyye ekabirinden insanlar muhtemelen bu kavimlerin başlarına gelenlerden haberdarlardı. sömürücü müşriklere, sömürmenin ne kötü olduğunun farkedilmesi için kıssalardaki yokoluş nedenleri odağa alınmış. analizimize devam edelim. 6-10 ayetleri arasında yokedilen kavimler, ayırt edici özellikleri ile verilmiş: mesela firavuna kazıklar sahibi denmiş. ayette kullanılan kelime evtad, sözlük anlamı kazıklar demek, tekil hali veted = kazık. iki şeyden bahsediliyor olabilir: birincisi piramitler; ikincisi mal varlığı. şöyle ki, kazılar çadır kurulurken dikilir ve tek kazıklı çadır iki kazıklı çadırdan büyüktür ve zenginlik göstergesidir. ya da firavunun kalabalık ordularından bahsediliyor olabilir, kalabalık orduyu tanımlar diyen müfessirler mevcut. kazıklar sahibi firavun deyince piramitlerden ya da firavunların aşırı zenginliğinden bahsediliyor olabilir. analizimizde pek bir şey değiştirmeyecek anlamdaki bu farklılık. 
onbirinci ve onikinci ayet bu ayet grubunun vizyonerliğinin kaynağı. bu ayetlerde bu kavimlerin neden yok edildikleri veriliyor. onbirinci ayette deniyor ki: onlar ki, kendi beldelerinde tuğyan etmişlerdi.
tuğyan - tağut (ta-ğa)
tuğyan, TG (ta-ğa) kökünden türeyen bir kelimedir, TG'nin anlamı suyun kendi yatağından (haznesinden, deliğinden) çıkıp etrafa zarar vermesidir. olumsuz bir kelimedir. tuğyan kelimesini türkçe sözlükte de görebiliyoruz: akarsuyun taşması, kabarması; azgınlık-taşkınlık etmek, haddi aşmak. tağut, tuğyan eden anlamındadır. tuğyan-tağut kelimeleri kuranın anahtar kelimelerinden ikisidir. günümüzde, bu kelimelerin anlamları büyük ölçüde dejenere edilmiştir. çeşitli müslüman kimliğine sahip olduğunu iddia eden gruplar (tarikat, parti vb.), fatiha suresinin ilk ayetine savaş açarak kabileleştiği o tarikat yuvalarında bu kelimelerin anlamlarını kendi çıkarlarına uygun şekilde değiştirmişler. yeri gelmişken fatiha suresini de hatırlayalım: [Vizyoner Tefsir 1 - Fatiha Suresi (Kuran Özeti, Açılış)]. kuranın odak noktalarından biri de kabileleşmeyi yasaklamasıdır, çünkü kabileleşme (şirketleşerek insanları sömüren müşrik yapılar) insanları köleleştirir, insan kayırma artar, hakkı yenilerek toplumun bir kesimi ötekileştirilir, yasalar yerine kişilerin çıkarları ön plandadır. neresinden tutsanız günah fışkıran bu sömürücü şirk yapılarına müslüman kimliklerinden dolayı tarikat vb isimler takılmıştır. dinimizde tarikatlaşma kesinlikle yasaklanmıştır, mürşid, gavs, şeyh, şıh gibi ünvanlar yasaklanmıştır, övgülerin tümü "alemlerin" (sadece bizim tarikatın değil) rabbinedir. tağut kelimesini en çok nedense kabileleşen gruplar, halkı özgürleştiren devrimciler için kullanmıştır. bu tarz gruplar, insanlara dini ritüeller ve itikat üzerinden saldırırlar ve kendilerinin allah karşısında ayrıcalıklı olduğuna inanırlar. anlam, değer, hak, hukuk, adalet, eşitlik, kardeşlik, özgürlük gibi kelimeler bu tarz gruplarda bulunmaz. kelimelerin analizine dönelim. tuğyan, taşma ve haddini aşma idi. tağut, tuğyanı çokça yapan, yani haddin hududun adeta ırzına geçendir. peki kimin hududuna? insanların, doğanın, allahın sınırlarına tecavüz eden insana-sisteme-gruba-oluşuma-tarikata-partiye tağut denir. peki insanın, doğanın ve allahın sınırları nerededir, bunları nasıl görürüz ve anlarız? insanın sınırları, doğuştan gelen haklarındadır: beslenme, barınma, eşitlik, hukuk önünde adil yargılanma, eğitim ve fırsat eşitliği gibi hakları vardır. örneğin hukuk önünde bazı gruplar kayırılıyorsa orada tağut vardır, tuğyan edilmiştir. eğer bir yerde sınav soruları uydurma islami sebeplerle çalınıyorsa, garibanın sınavda başarı hakkı yeniyorsa, devlette ya da özel kurumlara işe girişte torpil işliyorsa orada tağut vardır, tuğyan edilmiştir. biz burada beş-on çeşit yemekli iftar sofralarındayken, afrikada bir çocuk bir bardak su için üç kilometre yürüyorsa hem burada hem orada tağut vardır, tuğyan edilmiştir. doğanın da insanlar gibi hakkı, hukuku ve sınırları vardır. doğa bizim emrimizde ve bütünüyle tahakkümümüzde değildir. iyi geçinmek zorunda olduğumuz bir canlılar organizasyonudur. sınırları (ölçüsü-kader) olan doğanın alanına tecavüz edildiğinde, doğa tepki verir. peki doğanın sınırları nasıl ihlal edilir, örnekleyelim: bir miktar altın çıkarmak için doğanın altını üstüne getiren zihirli kimyasalların kullanımı bazı gruplara-şirketlere serbest bırakılmışsa, orada tağut vardır, tuğyan edilmiştir. iki otel dikmek için hektarlarca orman yakılıyorsa, onbinlerce hayvan öldürülüyorsa orada tağut vardır, tuğyan edilmiştir. son olarak da allahın sınırlarının ihlalinden bahsetmiştik (hududullah). bu konuyu daha sonra ayrıntılı bir şekilde açacağız, ancak şimdilik bilinmesi gerekeni söyleyelim: allahın kulların arasında çizdiği sınırların ihlaline de allahın sınırları konusuna dahil edilmiştir. yani siz birinin hakkını gaspettiğinizde, allahın sınırlarını ihlal etmiş sayılıyorsunuz. allahın insana değer atfını ve varlığı ayakta tutan yegane güç olduğunu ayetlerde verdiği bu bilgilerin ışığında anlayabiliyoruz. örnekleyelim, eğer bir toplumda biri çıkıp insanları çıkar ağıyla kendine mecbur bırakıp, çıkar ağları sayesinde ayakta kalıyorsa işte o tağuttur ve o toplumda tuğyan edilmiştir. bir tarikat düşünün, adında islam var, hocalarının kafalarında sarık, sırtında cübbe, ağzında sürekli bir arapça hadis/ayet vs. ancak bu tarikatta adam kayrılıyor ve devletin bazı kademelerine torpilli mürid yerleştiriyorsa, bu tarikatın önde gelenleri banka hesaplarında milyon dolarlar tutup fakirlik övüyorlarsa o tarikatın lideri tağuttur ve orada tuğyan edilmiştir. tüm bu tanımlar ve örneklerden göreceğimiz üzere, tuğyan varlığın kaderine (ölçüsüne) saygı göstermeyip organize bir şekilde varlığın sınırlarına tecavüz edilmesidir. tağut da varlığa koyulan ölçüyü (sınıra-kadere) tanımayandır. bu konudaki örnekleri kuran ayetlerini analiz ettikçe de detaylandıracağız. şimdilik referans olarak ala suresi üçüncü ayeti hatırlasak güzel olur: [Vizyoner Tefsir 9 - Ala Suresi (Tesbih ve Amaçlılık Üzerine)]. surede verilen kader-sınır-tesbih kavramlarına dikkat edelim. tağut özet olarak bu kavramlara savaş açan insan oluyor. 
analizimize dönersek... onbirinci ayette, toplumda tuğyan edilmesi kavimlerin yok edilmesi için geçerli nedenlerden biri olarak verilmiş. demek ki yukarıda adı verilen kavimlerde (ve adı verilmeyen ancak dünya tarihinde yer tutan kavimlerde) tuğyan edilmiş: doğa sadece insan çıkarı için tahrip edilip bitki-hayvan ne varsa öldürmüş olabilirler ya da kavimlerindeki bir grup insanı köleleştirip haklarını gaspetmiş olabilirler ya da allahın dini yerine kendileri din uydurup kendi kavimleri içindeki bir gruba ya da kişiye imtiyaz sağlayacak şekilde insanları kendilerine kul etmeye zorlamış olabilirler.
onikinci ayette kavimce helak edilmenin bir diğer nedeni verilmiş: fesad. fesad ya da fesat kelime anlamı olarak arabuluculuğun engellenmesi demektir, özensiz kaynaklarda genel olarak bozgunculuk, bozgun gibi karşılıklar verilmiş. bu kelimeyi toplum ve insan nezdinde ele alırsak şu anlama gelir: toplumu oluşturan insanların ve kurumların iç yapılarındaki ve diğer insanlarla/kurumlarla olan iletişimin bozulması ve nihayetinde bu insanlardan/kurumlardan faydalanılamamasıdır. tuğyan hak/sınır/kader ihlali idi, fesad da toplumun iletişiminin bozulması ve toplumu oluşturan bazı unsurların bu iletişimsizlik nedeni ile kötürümleşmesi, bozulması ve çürümesidir. aslında bu kelimeye "toplumsal çürüme" denerek çok yerinde bir karşılık verilmiş, biz de bunu tercih edeceğiz. toplumdaki insanlar ahlaken çürüdüğünde, bu birbirleri ile olan iletişimlerine yansır, bozuk iletişim insanlar arasındaki mutabakatı bozar ve düzenin bozulması toplumdaki bazı öğelerin özelliklerini kaybetmesine neden olur. fesad bulaşıcıdır, önlem alınmazsa tüm toplumu çürütür, toplumun bazı dinamiklerini ise öyle işlevsiz hale getirir ki yok edilmek kaçınılmaz bir son olur. bunu bir örnekle açıklayalım: günümüzden örnek verelim; liyakat yerine particiliğin-akrabacılığın-mezhepçiliğin hüküm sürdüğü topraklarda kalitesiz bir tanıdık tarımdan sorumlu olursa, bir süre sonunda toplumun bir kesimi aç kalır, bir kesimi zirai kaynaklı hastalıklar kapar. aslına bakarsanız bir toplumda fesad çoğalınca ya da tuğyan edilince allah yoktan var olan bir afet gönderip onları yok etmiyor, o toplumdaki fesad ve tuğyan kaynaklı bozukluklar, aksaklıklar onları doğal bir yok oluştan kurtarabilecek meziyetleri kendi kendine pasifize ettiği için bu kavimler yok oluyor. yani insan ne yaparsa kendine yapıyor.
onüçüncü ayette allahın fesad çoğaltan ve tuğyan eden kavimlere uyguladığı cezadan bahsediliyor: azap kamçısı. bu ayet azap kelimesinin içinin değiştirilmesinden kaynaklı biraz farklı anlaşılıyor. bugün sokakta azap deyince insanlar "işkence" anlıyor. allah işkenceci değildir, kartvizitine rahman rahim yazan bir zat işkenceci olamaz. o halde kelimenin gerçek anlamına bakalım: mahrumiyet. AZB kökünden türemiştir, normalde azb tatlı su demektir, susuzluktan mahrum bıraktığı için mahrumiyet anlamında daha çok kullanılmıştır. arapça sözlükte, azb kelimesi için örnek cümle şu veriliyor: ma-ul-azb; yani susuzluğu gideren tatlı su. önceki iki ayette söz konusu kavimlerin (ve dolayısı ile günümüzdeki toplumumuz) fesad çoğaltıp, tuğyan ettikleri için (tağuta kulluk ettikleri için) allah onlara azap kamçısı ile vurmuş. allah onları mahrum bırakmış, kendi kendilerine bırakmış onları. allahın varlığın kayyumu, sevginin membahı, adaletin, hakkın hukukun kaynağı olduğunu biliyoruz. bu ayeti okuyunca şunu anlıyoruz: allah fesadı çoğaltıp, tuğyan edeni kendinden mahrum bırakıyor. allahın birini kendinden mahrum bırakması ne demek? allah yaşamı yaratan, insana ruhunu üfleyense, yaşatan ve ayakta tutansa, işinde ve özünde merhametliyse, sevginin alakanın membahıysa, hakkın hukukun gerçeğin kaynağıysa, azap edilen insanlar bütün bunlardan ve sayamadığım allahın insanlara verdiği tüm emanetlerden yoksun kalacaklar diye okumalıyız bu ayeti. müddessir suresini analiz ederken cehennem (sekar) ile ilgili ayetleri hatırımıza getirelim, yirmisekizinci ayete bakarsanız orada şöyle bir ifade geçiyor: "ne geriye bir şey koyar, ne de bırakır (ne öldürür ne yaşatır)". demek ki azap kamçısı => cehennem => mahrumiyet, yaşamsızlık, varlıksızlık. düşünmesi bile korkunç diyeceğiz ancak yaşamsızlığı düşünemiyoruz bile. allahım sen bizi muhafaza et. 
o ndördüncü ayet tüm bu yaşananların allahın gözetlemesi altında olduğunu belirtiyor. ayette mirsad kelimesi geçiyor; rasat eden anlamındadır, gözetleyen. bakan ya da gören değil, gözetleyen diyor kendine allah bu ayette, gözetleme, bakma-görme eylemine göre daha kesintisiz, daha bilimsel ve kayıt alınan bir görme eylemine işaret ediyor. bu yüzden bu kelimeyi allahın diğer sıfatlarını da göz önünde bulundurarak her zaman her yerde kesintisiz gözetleyen olarak tercüme etmeyi daha doğru bulduk. aynı zamanda bu ayet surenin başında verilen şahitliklerin sonucu/cevabı niteliğindedir. bu sonuçlara/cevaplara arapçada muhsemun aleyh (üzerine yemin edilen) deniyor. meraklı kardeşlerimiz için teknik bir detay verelim burada, eğer bir sure şahitlik vav'ları ile başlıyorsa, buna sure içinde muhakkak bir cevap/sonuç gelir, bu cevap/sonuç "inne" (kesinlikle) ile başlar. örneğin bu surede analiz edelim şahitlikleri: tan vakti, ongece, tek ve çift, yürüyen gece şahit olsun ki => kesinlikle, senin rabbin her zaman ve her yerde kesintisiz gözetleyendir. 
son olarak yukarıdaki ayet grubunu, yani kıssayı kendi tarzımızda çevirelim ve bütün halinde bakalım: görmedin mi rabbin (eğitici-öğretici allah) neler yaptı ad kavmine, sütunlar sahibi ireme. ki beldeler arasında onun gibisi yoktu. ve semud'a (neler yaptı görmedin mi), onlar ki vadideki kayaları oyarlardı. ve kazıklar sahibi firavun'a (neler yaptı görmedin mi). tüm bu kavimler beldelerinde tuğyan etmişlerdi ve fesadı çoğaltmışlardı. bu yüzden rabbimiz de onların üzerine azap kamçısıyla vurdu yani onları mahrumiyete (kendi başlarına) terk etti. şüphesiz ki rabbimiz, her zaman her yerde kesintisiz gözetleyendir.

15. Fe-emmâ-l-insânu iżâ mâ-btelâhu rabbuhu fe-ekramehu ve na’’amehu feyekûlu rabbî ekramen(i)[VİZYONER AYET]
16. Ve emmâ iżâ mâ-btelâhu fekadera ‘aleyhi rizkahu feyekûlu rabbî ehânen(i)[VİZYONER AYET]
17. Kellâ(s) bel lâ tukrimûne-lyetîm(e)
18. Velâ tehâddûne ‘alâ ta’âmi-lmiskîn(i)
19. Ve te/kulûne-tturâśe eklen lemmâ(n)
20. Ve tuhibbûne-lmâle hubben cemmâ(n)
21. Kellâ iżâ dukketi-l-ardu dekken dekkâ(n)
22. Ve câe rabbuke vel-meleku saffen saffâ(n)
23. Ve cî-e yevme-iżin bi-cehennem(e)(c) yevme-iżin yeteżekkeru-l-insânu ve ennâ lehu-żżikrâ
24. Yekûlu yâ leytenî kaddemtu lihayâtî [VİZYONER AYET]
25. Feyevme-iżin lâ yu’ażżibu ‘ażâbehu ehad(un)
26. Velâ yûśiku ve śâkahu ehad(un)
15. ayetin türkçesi: insana gelince, ne zaman rabbi onu ikram ederek ve nimet vererek sınayacak olsa, der ki rabbim bana ikram etti
16. ayetin türkçesi: ve ne zaman ölçülendirerek/sınırlandırarak rızıkını daraltırsa, rabbim beni alçalttı der
17. ayetin türkçesi: hayır, doğrusu siz ikram etmiyorsunuz yetime
18. ayetin türkçesi: ve yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz
19. ayetin türkçesi: ve mirası açgözlülükle yiyip bitiriyorsunuz
20. ayetin türkçesi: mal yığmayı aşırı seviyorsunuz
21. ayetin türkçesi: hayır, yeryüzü sarsıla sarsıla dümdüz edileceği zaman
22. ayetin türkçesi: ve geldiği zaman rabbin ve melekleri saf saf
23. ayetin türkçesi: ve işte o gün cehennem getirildiğinde, işte o gün insan anlar(hatırlar) ama artık ne yararı var anlamanın(hatırlamanın)
24. ayetin türkçesi: der ki ah keşke ben bu hayatım (dünyadan sonraki hayat) için bir şeyler göndermiş olsaydım
25. ayetin türkçesi: ve işte o gün, biricik olanın (ehad) yapacağı azaba denk bir azap yoktur
26. ayetin türkçesi: ve biricik olanın (ehad) kelepçelediği gibi kimse kelepçeleyemez

onbeşinci ayetin analiziyle devam edelim. bu ayet ve hemen sonrasında gelen onaltıncı ayeti de vizyoner ayet olarak değerlendirdik. çünkü bu ayetler insan psikolojisi hakkında çok derin bir bilgi vermektedir. onaltıncı ayet fe-emma ile başlıyor, baştaki F (fa) fezleke fa'sı, sözgelimi demek; işin özeti, hülasaten... hemen ardından el-insan geliyor, buradaki el (the) belirlilik takısı, daha önce ayrıntılı incelemiştik bu takıyı, belli bir insan için değil, tüm insanlık için kullanılmıştır çünkü ayet-sure bağlamında insan soyunun-türünün özelliklerinden bahsedilmektedir. ayette 'btelahu fiili var; bela vermek, belalandırmak demektir. bu kelimenin anlamı ülkemizde dejenere edilmiş, bela vermek demek sınamak demektir. başındaki ma (ne) ve hemen öncesindeki iza (zaman) ile birlikte okunduğunda şöyle oluyor: ne zaman sınasa. kim sınıyor: rabbi (rabbuhu). nasıl sınamış? fe-ekramehu=>ikram ederek ve na'amehu=>nimet vererek. ayetin buraya kadarki kısmından şunu anlıyoruz: rabbin sana bir şey veriyorsa bil ki sınavdasın. eğer elinde bir şey varsa, paran pulun sağlığın aklın gözlerin kulakların, demek ki sınavdasın. buraya kadar ayet çevirisi şöyle oluyor: insana gelince, ne zaman rabbi onu ikram ederek ve nimet vererek sınayacak olsa... feyekulu (der ki), rabbi (benim rabbim) ekramen(i) (bana ikram etti). şimdi tekrar baştan okuyalım: insana gelince, ne zaman rabbi onu ikram ederek ve nimet vererek sınayacak olsa, der ki rabbim bana ikram etti. analize geçmeden hemen onaltıncı ayeti de çevirelim ve bu iki ayeti beraber analiz edelim. onaltıncı ayet de emma iza ma'btelahu ile başlıyor, yani ne zaman rabbi onu sınayacak olsa... fekadera (kaderlendirerek-kadarlandırarak-sınırlandırarak-ölçülü bir şekilde) aleyhi (ona) rizkahu (onun rızkını). onaltıncı ayetin buraya kadar ki kısmı: ve ne zaman ölçülendirerek/sınırlandırarak rızıkını daraltırsa... nasıl tepki veriyormuş bu sefer insanoğlu: feyekulu (der ki) rabbi ehanen (alçalttı). bu iki ayette verilen tip aslında çok da kıyıda köşede aranacak tip değil. bu tip biziz, etrafımızdakiler, hemen hemen herkes. öncelikle bu iki ayette insanoğlu tarafından kurulan yanlış bir sebep-sonuç ilişkisine dikkat çekiliyor: ben etrafımdaki diğer insanlara göre daha avantajlıyım, demek ki yaratıcı beni seviyor. bana nimetler yağdırıyor, beni yüceltiyor mevki sahibi yapıyor, demeki beni seviyor, demek ki benim yaşantımı tasdik ediyor, demek ki benim zihniyetimi doğruluyor, demek ki ben doğru yoldayım bak nasıl da bana ikram etti. aynı şekilde bu zihniyet, elinden bir şey alındığında, işte rabbim beni alçalttı, terketti, sırtını döndü, bıraktı, zelil etti diyor. bu psikolojik yapıyı nereye gitsek görebiliriz: mistik akımların esir aldığı seküler görünümlü bencillik merkezlerinden tutun, kuranı ezbere bildiğini ve yaşadığını iddia eden tarikat yuvalarına kadar her yerde bu mekanizma hem çalışıyor hem de yeni katılanların gözüne gözüne sokuluyor ki daha çok insan bu tarz kişiliksizleştirme yerlerinde kendilerine köle olsunlar, para akıtsınlar. özellikle diğer insanların gözüne sokma olayı var ki bakın beni evren-tanrı-allah-yaratıcı kayırıyor (bana nimetler yağdırıyor) çünkü beni tasdik ediyor beni onaylıyor. aslına bakarsanız cahiliyye döneminden bugüne kadar çok da fazla bir şey değişmemiş zihniyet olarak. cahiliyye mekkesinde sömürücü müşrikler dinsiz değillerdi, onlar kendilerinin ekonomik ve fiziksel açıdan güçlü olduklarını allahın kendilerini sevmesine ve kendi yaşantılarını ve zihniyetlerini onaylamasına bağlıyorlardı. ve bunu öylesine insanların gözlerine sokuyorlardı ki "bakın allah bile bizim yanımızda, çok sesinizi çıkarmayın da bize köle olmaya devam edin. siz de bize yakın durun ki siz de sevilirsiniz" alt metniyle yayılan bu zihniyet müşriğin şirketleşen sömürü düzenini ayakta tutan temeli oluşturuyordu. mistisizm öylesine tehlikeli ki insanı bu gerçek dışı  ödül mekanizması ile kandırabiliyor. gariban müridler, allahın kayırdığını düşündüğü şeyhinin cebinde cennete gideceğini umuyor (şefaat). gerçi bu örnekteki gariban müride acımak doğru mu bilemedik, sonuçta bu adam da kendisi için torpil istiyor şeyhinden. tarikatlar bu torpilci zihniyetin ürünüdür. ister islami tarikat olsun isterse seküler oluşumlar olsun, hepsinde insan, üstün gördüğü bir varlıktan (evren, allah, yaratıcı, tanrı ...) torpil beklentisinde, kendi yaşamındaki bozukluklar hakkında vicdanının sesini kesme peşinde ve bu sistemin (sömürü sisteminin) devamı için saf zihinleri gerçek dışı tasdik-ödül mekanizması ile kandırma peşinde. bize düşen bu ayetler ışığında kendi zihiniyetimizi de eleştirmek ve düzeltmek. elde ettiğimiz şeyler bize ödül olsun ve tüketelim diye verilmiyor. hepsi içlerinde sorumluluğu barındırıyor. ayaklarımız varsa (bu bir nimettir) bu bir sınavdır, bir hakkın tahakkuku için yürümeyen ayaklar ibadetini yapmış sayılamaz. elimizdekilere tüketmek için değil, sorumluluk bilinciyle bakmak dünyayı güzelleştirecektir. amacımız da bu: ortak ve çoğulcu bir yaşamı inşa etmek.  
onyedinci ayet, yukarıda analizini yaptığımız tipe bir uyarı ile başlıyor: kella. bu kelime pencereden kendini atmak üzere olan insana söylenen söz: hayır, yoo, yapma, dur... ciddi bir uyarıdır, bunu duyduğumuzda/okuduğumuzda silkinip kendimize gelmeliyiz. kella varsa, o eylemi yapmayacaksın, o zihniyeti bırakacaksın, bu kadar basit. ayet devam ediyor: doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz. ayetin başındaki "kella"yı onyedi-yirmi arasındaki ayetler için de referans kabul edebilirsiniz. ayette ikram kelimesi, türkçe gibi düşünüp sadece elinle bir şeyler vermek değildir. ikram aslında birini görünür kılmaktır, onu yüceltmektir. sevdiğim müfessirlerden hakkı yılmaz bu ayeti yorumlarken ikramın maddi paylaşmanın ötesinde, yetim insanların toplumda yer edinebilmesi için gerekli şartların (eğitim, fırsat eşitliği...) sağlanması ve bunu sağlayan kurumların oluşturulması (örneğin çocuk esirgeme kurumu, fakfuk fonu...) olarak okumuştur. çok yerinde bir tespittir. ayetteki yetim kelimesini de dar bir şekilde düşünmemek gerekir. sadece ebeveynini kaybetmiş insana yetim denmemeli, bir sürü zengin akrabası olduğu halde kredi çekmek zorunda kalan insan da yetimdir. yetim kelimesini muhtaç olunan şeyden yoksunluk olarak okumak gerekir. 
onsekizinci ayette, yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz deniyor. toplumda yetimleri yoksulları gözeten bir anlayış, bir zihniyet yok diyor. bu ayeti okurken başında az önce analizini yaptığımız "kella"yı da başına koyarak okumak lazım: yoksulları doyurma konusunda toplumda bir bilinç yokmuş, sakın ha böyle yapmayın, toplumunuzdaki yoksulları doyurun. ciddi bir uyarıdır, dikkate almak lazım. peki nasıl dikkate alalım, yolda giderken rastladığımız dilenciye üç beş kuruş vererek mi? bizce hayır, çünkü birinin eline sıkıştırılan para ancak yarayı pansuman etmek gibidir, kökten çözüme giden bir yol değildir. örneğin iftar çadırı kurmak, afrikada aç susuz ömür geçiren insanlara devamlı bir yardımın gitmesini sağlayan bir kurum oluşturmak, fakir öğrencilere ücretsiz beslenme sağlanması için protesto yürüyüşü yapmak gibi eylemler toplumun yoksul doyurma motivasyonunu ve devamını sağlar. islam sorumluluk dinidir, eğer bölgenizde yoksulluk varsa, düzgün beslenememe gibi durumlar varsa bu eksikliğin sorumluluğunu müslüman alır ve oluşturulan kurumda sorumluluğunu devam ettirerek hizmetin devamlı olmasını sağlar. ancak bu şekilde kötü bir durum ıslah edilmiş olur.  
ondokuzuncu ayeti de yine allahın sakın yapmayın diye uyardığı kella ile birlikte okuyacağız: ve mirası açgözlülükle yiyip bitiriyorsunuz (silip süpürüyorsunuz). eleştirilen tutum mirasyedilik. değer üretmeyen, sadece elindekini tüketmeye ve altındakini sömürmeye ayarlı bir toplum. allahın kella demesini geçtik, zaten kim böyle bir toplumda yaşamak ister ki? yetimin ötekileştirildiği, yoksulun tepesine binildiği, sömürünün toplumun her hücresine nüfuz ettiği bu ortamda kim yaşamak ister? zaten bu toplum kendi kendini yoketmeye ayarlanmış gibi adeta. afet gelmese, ötekileştirilenler yıkar bu toplumu. daha önceki analizlerimizde bahsettiğimiz gibi helak olma (yok edilme) olayı kurandaki her şey gibi çift kutupludur. insan ne yaparsa kendine yapar. yanlış yaptığında da işte bu ayetlerde okuduğumuz üzere, sakın ha yapmayın diyor allah. ayetteki "turas" kelimesi veraset ile aynı kökten gelir. hem maddi hem de manevi miras için kullanılır. aynı zamanda "kültür" anlamına da geliyor bu kelime, o da zaten manevi miras. hakettiğinizi yemiyorsunuz denmek isteniyor. şu bilgiyi de vermek lazım, cahiliyye mekkesinde kardeşi ölen kişi kardeşinin mirasına konar ve onun çocuklarına eşlerine o mirastan pay bırakmazlarmış, e ne de olsa çocuklar ve eşleri kendilerini erkek egemen bir gruba karşı nasıl koruyacaklar. bu oldukça yaygın bir tutumdu, hatta günümüzde de bu çok yaygın. özellikle türkiyenin doğusunda (cahil bırakılan bölgelerde) kız çocuklarına miras bırakılmaması aşırı yaygın. manevi miras olarak örnekleyelim, bunu biz değer üretememe olarak algıladık. her toplum değişen dünya şartlarına göre, insanların ihtiyaçlarına göre bazı kelimelerin içlerini revize etmelidir. örneğin eski dönemlerde falaka normal bir ceza gibi algılanabiliyorken, günümüzde işkence olarak algılanmaktadır. ceza kelimesinin insani standartlara göre tekamülü, bu kelimenin altındaki fiillerin değişmesine sebep olmuştur. çok da iyi olmuştur, çünkü islamın amacı ıslahtır. elbetteki kangren olmuş parçaları kesip atmak gerekir ancak kangren yoksa kesinlikle ıslah edilmeli. cahiliyye mekkesindeki manevi mirasyedilik tüm dünyada devam etseydi cezalandırılan herkes falakaya yatırılıyor olurdu. dünyanın değişimi, insanlığın değişimi yeni ihtiyaçları ve hakları beraberinde getiriyor. ayetin önerdiği gibi, bize düşen bu değişimleri iyi izlemek, elimizdeki değerlerle yetinmemek ve daha iyi bir dünya (ortak ve çoğulcu bir yaşam) için hep beraber çalışmak. elimizdeki değerlerle yetinmemek kısmı bizi islamın ilk şartına götürüyor: özeleştiri. hakettiğini yemek kısmına bir de manevi boyut katalım. müslüman olduğunu iddia eden insanların büyük çoğunluğu maalesef atalar dinine inanmaktadır. onlara kurandan ayetler gösterirsen, bugüne kadar alimlerimiz (atalarımız) böyle demişler, sen şimdi onlara karşı mı çıkıyorsun derler. kuranın kapağını kaldırmayanlar, beş vakit namazlarını hiç anlamadıkları kelimeleri tekrar ederek kılarlar. bakara 170 ayetinde bahsedilen tiplerdir bunlar. emeksiz, meraksız iman sahibi olunabildiğini sanar. babasının, atalarının itikadı ile cennete gireceğini sanar. iman emek ister, eğer emek vermezsen başkasının emeğini (atalar dini) yersin. o yediğin de islamdan başka her şey olabilir. büyüklerinden gördüğü gibi yapanlar, imanına emek verenleri anlamaz. onlar için her şey taklitten ibarettir, gerçeği aramazlar.
yirminci ayette sakın yapmayın denilen bir şey daha söyleniyor: "mal yığmayı aşırı seviyorsunuz". yığmacılık, geçici dünya malı sevgisi kuranda oldukça eleştirilen bir şey. bu neyimiz var neyimiz yoksa verelim dımdızlak kalalım değil; ihtiyaçtan fazlasını tercih etmeyelim, yığmacasına biriktirmeyelimdir. bu kime ne fayda getirecek? dünyadaki imkanlar sınırlı ve kısıtlı. herkese yetecek kadar mal, mülk, besin var aslında ancak bir grup insanın biriktirme tutkusu yüzünden günümüz dünyasında bile insanların %40ı açlık çekiyor. ülkemizde, sokağımızda, mahallemizde aç görmememiz onların varlığını silmiyor. yığmacılık allahın kesinlikle yasakladığı davranış şekillerinden biridir, buna göre davranmak gerekir. yığmacılık insanın manevi duygularını da körelten bir şey. odağını servet biriktirmeye yöneltenler, neyin kalıcı neyin geçici olduğunu anlayamayan zihinlerdir. senelerce biriktirip, yemeyip içmeyip bir ev alırsın, 30 saniyelik depremle gider. gözümüzle gördüğümüz hiçbir şey kalıcı değil, sevdiklerimiz de ölüp gidiyor, biz de öleceğiz. ancak insanın içinde güçlü bir sonsuzluk arzusu, kalıcılık arzusu var. bu arzu o kadar kuvvetli ki insan ne yaparsa sanki sonsuza kadar dayanacakmış kendisi de sonsuza kadar faydalanabilecekmiş gibi yapıyor. duygularını, arzularını ve tüm iç dünyasını okuyabilen bir insan, arzuların kesinlikle karşılık bulduğunu/bulabildiğini gözlemlediğinde sonsuzluk/kalıcılık arzusunun da karşılık bulacağını, mikro sistemlerin mükemmel uyum içerisinde makro sistemler oluşturarak imkanlar evrenini oluşturmasını kendine kanıt kabul ederek düşünür ve hatta bilir. allah demek, varlık ve imkan demektir. kendine kanıt arayanlar, öncelikle odaklarından kendilerini (çıkarlarını, ihtiyaçlarını) çekmeliler ki gözleri dışarıyı görsün, evren adeta bağırmaktadır, bu atomlar nasıl olur da bir araya gelince bir bilinç, tecrübe eden ve sürekli değişen bir özne haline gelir? odağa gerçeği alalım, merakımızı (bilme isteği) kullanalım ve ne için emek verdiğimizi sorgulayalım. 
yirmibirinci ayet yine bir sert uyarı ile başlıyor: kella: yoo hayır sakın böyle yapmayın. ne yapmayalım: yetimi ötekileştirmeyelim, açları göz ardı etmeyelim, maddi manevi mirasyedilikten kaçınalım, yığmacılık yapmayalım. ayetin devamında söylenenler uyarı niteliğindedir: "yeryüzü sarsıla sarsıla dümdüz edileceği zaman". ayette "dek" kelimesi var, düz demektir. arapça sözlükte cemel-u-dek diye örneklendirilmiş, hörgüçsüz deve anlamında. dönem arapçasında şöyle bir nükte var, bir fiil ardından aynı kökle birlikte ikileme geldiği zaman (dukket => dekken dekkâ) bu mecazi değil cidden gerçek manada bu olayın/fiilin gerçekleşeceğini gösterir. bu ayetten hareketle son saat sürecinde yeryüzünün sarsılarak dümdüz edileceği bilgisine sahip olduk. 
yirmiüçüncü ayette de son saat ardından kurulacak yüce divana bir gönderme vardır: "ve geldiği zaman rabbin ve melekleri saf saf". normalde allahın bir yerden bir yere gelmesi diye bir şey yok ancak bu şekilde bir ifadenin kullanılması, yüce divanın yargıcının allah olduğunu belirtmek içindir. mirsad olan (her yerde ve her zaman kesintisiz gözetleyen) allah, gözlemlediklerine göre puanımızı verecek. bu ayette dikkat etmemiz gereken diğer kelime de "saf saf" ikilemidir. "saf" kelimesi hurmaların kurutulması için iplere dizilip sıra sıra asılması anlamındadır. namaz düzeni yani. saf düzeni, bir toplum için aslında en uygun düzendir. günümüzde hiyerarşik piramit tipi toplumda yaşadığımız için saf düzeni bize uzak bir düzen gibi görünebilir ancak uygulanması halinde insanlığın büyük bir ohh çekeceği de kesin. hiyerarşik toplumda yukarıdaki alttakini sömürür (müşrik => şirketleşen sömürücü yapılar), ezer ve baştan aşağı rızasız, hastalıklı bir toplum olur. saf toplumu ise yedekli ve eşit şartlara ve fırsatlara sahip bireyler yetiştirir. günümüzde güçlülerin hakim ve haklı olduğu bir simulasyonu yaşıyoruz. tüm hayatımızı, duygularımızı ve düşüncelerimizi başkalarının güdülerinin yönettiği ve yönlendirdiği doğrultuda şekillendiriyoruz. kendimizi bile yaşayamıyoruz yani. kendimizi yaşayabilmemiz için saf toplum düzenine geçmemiz gerekir. en güçlünün eleştirilebildiği ve yargılanabildiği bir toplum, herkesin sorumluluk aldığı ve sınırlarını (kader, ölçü, takdir, standart, kıymet) bilen bir toplum özgür ve yaratıcı bireyler yetiştirecektir, bu da ancak saf toplum düzeninde gerçekleşebilir. 
yirmiüçüncü ayet cehennem kelimesinin nüzul sürecinde ilk kez geçtiği ayettir. bu kelime arapça kökenli değil ancak yine de cahiliyye mekkesinde bilinen bir kelime. ibranice “derin kuyu” anlamına gelen go-hinnom’dan gelir. Kelimenin etimolojisinde ateş çağrışımı bulunmamaktadır ancak ateşle olan bağlantısı antik yahudi krallığında (musa'dan önceki) kralın ilk çocuğunu go-hinnom denen yerde yakarak kurban vermesidir. çöl insanı için de sıcak ve ateş en korkutucu, bezdirici şey olduğundan ateş ve cehennem kelimeleri cahiliyye çöllerinde beraber düşünülürdü. hemen hemen bütün inanç sistemlerinde dünyadan sonra yaşam, cennet ve cehennem fikirleri var. kelimenin kökeninde ateş olmamasına rağmen, hemen hemen tüm inanç sistemlerinde cehennem ateşli bir yer olarak tasvir edilmiş, antik yahudi krallarının yakarak çocuk vermesinden kaynaklı olduğunu düşünüyoruz. ancak yine de alaksada doğup büyümüş bir insana cehennemi ateşle tasvir edemezsiniz, onun cehennemi soğuk ve buzdur. cehennem algısı hem coğrafyaya hem kültüre hem de insanın tecrübelerine göre değişkenlik gösterir. bu çok normal, çünkü cehennem hakkında pek de bir şey bilmiyoruz. gaybi (öteki dünyaya ait, bilinemeyen) bir bilgi. gayb hakkında kuranda bazı bilgiler veriliyor, daha fazlasını elde etmek nafile, kaynağımız yok. cehennem konusu hakkında müfessirlerimiz, düşünürlerimiz bir çok eser bırakmışlar. bunların çoğunluğu safsata, özellikle suyuti'nin ismini burada vermek istedik, takip edilen bir isim. kendisinin "kabir alemi" diye bir kitabı var, baştan aşağı safsata, uydurma, kaynaksız delilsiz sallamış babam sallamış. kuranda "kabir azabı" diye bir tamlama (kelime, kalıp) geçmiyor ama onun üzerine onlarca sayfa yazılmış, hem de bir tane bile ayet referans gösterilmeden. muhammed nebi'den sonra vahiy devam etti de biz mi kaçırdık acaba. biz kendi cehennem algımızı kendimiz oluşturacağız ve bunu da sadece kuran ayetlerini referans alarak yapacağız. ancak böyle yapsak da bu algının şekillenmesinde insanın şahsi tecrübeleri de aşırı derece etkili. mıuhammed nebi zamanında sahabinin cehennem algısı bile farklı farklıydı, günümüzde de böyle. bunda da sanıyoruz ki en çok insanın kişisel tecrübesi belirleyici oluyor. hayatında zorluk görmemiş, bir eli yağda bir eli balda olan kişi cehenneme ne gerek var diyebilir. birini düşünün ki küçük yaşta tecavüze uğramış, hayatını kendini yaşayamamış, hakları elinden alınmış, bir saniye yüzü gülmemiş. bu insanın aklındaki cehennem, herhalde içinden çıkılamayan şiddetli bir cezalandırma ve intikam merkezi olarak yer eder. cehennemin gerekliliğini hakkı yenenlere, tertemiz yetiştirdiği oğlunu ite köpeğe şehit verenlere sormak lazım. örneğin günümüzde bir terör örgütünü aklama süreci yürütülüyor, barış isteyenler muhtemelen evine şehit cenazesi girmemiş olanlardır. hadi onu geçtim mahallesinde bisikletini gaspedilen bir çocuk bu duruma itiraz eder herhalde. cehennem ilahi adaletin sağlanacağı kurumlardan biri olduğu için farklı farklı algılanıyor, herkesin ilahi adalet anlayışı farklı. kuran da bu konuda bize tam açık bir bilgi vermiyor. cehennemin içeriğini, ceza süreçlerini allahı, islamı tanıdığımız kadarıyla tahmin edebiliyoruz. daha analiz etmediğimiz bazı ayetleri okuyalım geldiğimiz noktada, bizim de aklımızda bir şeyler şekillensin bu konuda. örneğin araf 156 ayetinde rahmetim her şeyi kuşatmıştır diyen allah, sonsuz bir cezayı nasıl verir? sınırlı bir ömürde yapılan kötülükler, sınırsız bir şekilde mi cezaladırılmalı? allahın rahmeti her şeyi kuşatırken cehennem bunun dışında mı kalacak? enam 12'ye bakalım, kendine merhameti yazdı allah, yukarıda bahsettiğimiz tecavüze uğramış, hakkı yenmiş insanı bu hale getirenlere de mi merhamet gösterilecek? aliimran 188'de sakın azaptan kurtulacağınızı sanmayın deniyor, acaba sonsuza kadar sürecek bir mahrumiyet mi yaşayacağız. hakkını alamadan ölenler, ettiğini bulmadan ölenler... bunlara ne olacak? şunu söylemek lazım, allahın merhametinin sonuçlarından biridir cehennem ve gereklidir. ayetleri sırası geldiğinde analiz ederek tüm soruları cevaplayacağız ve şu anda kafamızı karıştıran cehennem kavramının belirsizliği biraz olsun azalacak. 
ayete dönelim: "ve işte o gün cehennem getirildiğinde, işte o gün insan anlar(hatırlar) ama artık ne yararı var anlamanın(hatırlamanın". anlatılmak istenen basit, yargılama günü geldiğinde her şeyi anlayacağız/hatırlayacağız. ayette "zikr" kelimesi geçiyor. aslında bu ayeti selefilerin yorumlamasını izleyip gülmek isterdim, herhalde cehennem getirildiğinde zikir çekeceğiz ama artık orada zikir çekmek sevap kazandırmayacak diye yorumlarlardı. neyseki kelimelerin anlamlarına sözlükten bakabilme yeteneğimiz var. zikr hem anlamak (belleğine kazımak) hem de hatırlamak manasındadır. kuranda zikr bir çok yerde geçiyor, hatta kuran'a verilen isimlerden biri de zikirdir: hatırlatıcı/anlamanı sağlayıcı. iki mana da ayet ve sure bağlamında mümkün, insan yargı gününde her şeyi hatırlayacak ve işin doğrusunu da anlayacak. ancak bu hatırlamalar ve anlamalar fayda vermeyecek. dünyada as kes insanların hakkını ye, yargı gününde pişmanım de. neyseki ahirette günümüz türkiyesindeki mahkemeler sorumlu değil. verilen mesaj net: ne yapacaksan bu dünyada yap, çok geç olmadan.
yirmidördüncü ayeti vizyoner ayet olarak belirledik. çünkü bu ayet özgür iradenin varlığının kanıtlarından biridir. ayette "der ki ah keşke ben bu hayatım (dünyadan sonraki hayat) için bir şeyler göndermiş olsaydım" denmiş. cehennemde her şeyi hatırlayıp anlayan kişi pişman olacakmış. bu ayetten ilk olarak bunu anlıyoruz. ayette "kaddeme" fiili kullanılmış, takdim etmek demektir. demek ki insanın ölünce karşılaşacakları bu dünyada yapıp ettikleriyle doğrudan ilgiliymiş. dünyada hayattayken ortak ve çoğulcu yaşam kurulması için sorumluluk almak, cennetteki villamıza bir tuğla koymak gibidir. tasavvufçuların özgür irade yoktur, her şeyi olup bitmiştir anlayışı bu ayet ile çelişir. zaten tasavvufçular haklı olsa ne gerek var imtihan dünyasına, ne gerek var yargı gününe? allahın insanlara özgür irade vermesi ve sorumluluğunu üstlenmesini beklemesi neden bu kadar ağır gelir de bunu reddediyorlar anlamak güç?
yirmibeş ve yirmialtıncı ayetleri beraber yorumlayacağız. "ve işte o gün, biricik olanın (ehad) yapacağı azaba denk bir azap yoktur". ayette ehad kelimesini biricik diye çevirdik, ehad yanında bir tek daha konulamayan mutlak tek anlamındadır. tevhid de bir demek ancak yanına başka bir daha eklenebilen bire tevhid deniyor. yargılama günü geldi ve cehennem getirildi, sömürücü günahkar insan da anladı ve hatırladı ancak tabii ki fayda vermiyor. bu insana hangi ceza uygulanıyor? mahrumiyet cezası. bu kısımda tıkanıyoruz çünkü mahrumiyet cezasını idrak edebilecek bir aklımız yok. insanın allahtan mahrum kalması ne demektir bu tahmin edebileceğimiz bir şey değil. bu ayeti müddessir suresi 28. ayet ile beraber okumak lazım. ayette sekardan yani cehennemden bahsediliyor, orada ne yaşanır ne de ölünür denmiş. furkan 14'te de o gün geldiğinde sadece bir ölüm size yetmez denmiş. tüm bu ayetleri beraber düşündüğümüzde yaşanacak olan mahrumiyetin direkt allahın kendisinden mahrum etmesi olarak anlıyoruz, allah ki yaşamın kaynağı (hayy) ve varlığı ayakta tutan güç (kayyım); kendinden öyle bir mahrum edecek ki günahkar insanı, ne ölebileceğiz ne de yaşayabileceğiz. binlerce ölümü çağırmamız gerekecek o durumdan çıkabilmek için. yirmiltıncı ayette "ve biricik olanın (ehad) kelepçelediği gibi kimse kelepçeleyemez" denirken, bu durumdan kaçışın olmayacağı da belirtilmiş oluyor.  ayetteki "seka" SK kökü normalde bağlamak demek, ancak anlam olarak kelepçelemek daha uygun geldiği için tercih ettik. sonuçta anlatılmak istenen, bu kelepçeyi çözüp mahrumiyetten kurtulamayacağımız.
yukarıda analiz ettiğimiz ayet grubunu özetleyelim:  söz insana gelince, ne zaman rabbi onu ikram ederek ve nimet vererek sınayacak olsa, der ki rabbim bana ikram etti, benim yaşantımı tasdik etti, allah beni tutuyor, siz de kendi işinizi yapın ve bana köle olmaya devam edin çünkü ben allahtan torpilliyim. ancak bu adamın ne zaman ölçülendirerek/sınırlandırarak rızıkı daraltılırsa, rabbim beni alçalttı der, bana sırt çevirdi der. olayın imtihan olduğunu anlamaz, sadece kendisine verilene bakan bencil ve ahmak biri. hayır durun böyle düşünmeyin ve bu düşüncelerle davranmayın diğer insanlara. işin doğrusu doğrusu siz ikram etmiyorsunuz yetime, yetimlerin muhtaçların toplumda yer edinmesi için kurumlar oluşturmuyorsunuz. ve yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz, toplumda açı beslemek, fakiri gözetmek gibi bir alışkanlık yok. ve mirası açgözlülükle yiyip bitiriyorsunuz, her türlü (bilim, kültür, maddi, manevi) mirasyediliği yapıyorsunuz, imanınıza emek vermiyorsunuz, tüketim çılgınısınız. ancak mal yığmayı daa aşırı seviyorsunuz, bu yüzden diğer insanlar mağdur oluyorlar. fırsat eşitliği yok ve ezilenlerin nefes almasına olanak sağlayacak bir sistem yok. yoo hayır böyle yapmayın, yeryüzü sarsıla sarsıla dümdüz edileceği zaman (mecazen değil), ve geldiği zaman rabbin ve melekleri saf saf, yargılama günü başlıyor. ve işte o gün cehennem getirildiğinde, işte o gün insan anlar(hatırlar) ama artık ne yararı var anlamanın(hatırlamanın). son pişmanlık fayda vermeyecek. günahkar olan, hak yiyen, insanları sömüren müşrik der ki ah keşke ben bu hayatım (dünyadan sonraki hayat) için bir şeyler göndermiş olsaydım. ancak işte o gün, biricik olanın (ehad) yapacağı azaba denk bir azap yoktur, benzersiz bir mahrumiyet bekliyor o insanları. ve biricik olanın (ehad) kelepçelediği gibi kimse kelepçeleyemez, bu durumdan da asla kaçamayacaklar.

27. Yâ eyyetuhâ-nnefsu-lmutme-inne(tu)
28. İrci’î ilâ rabbiki râdiyeten merdiyye(ten)
29. Fedḣulî fî ‘ibâdî
30. Vedḣulî cennetî
27. ayetin türkçesi: ey sen tatmin olmuş benlik (nefs-ul mutmatinne)
28. ayetin türkçesi: sen rabbinden-rabbin senden razı olacak şekilde, dön rabbine 
29. ayetin türkçesi: gir kullarımın arasına
30. ayetin türkçesi: ve gir cennetime
surenin son ayet grubunu analiz edeceğiz, yirmiyedinci ayette: "ey sen tatmin olmuş benlik (nefs-ul mutmatinne)" deniyor. nefs-ul mutmain (nefsi mutmain diye de geçiyor türkçe kaynaklarda) tartışmalı kavramlardan biri. aslında bu bir kelime ama yine de orasından burasından çekiştirip kavramlaştırmaya çalışılmış. öncelikle nefs kelimesini ele alalım. nefs nedense kötülük merkezi, terbiye edilmesi gereken bir günahkar olarak betimlenmiş. bunun temeli hermetizme dayanır. arama motoruna hermetizm ve nefs yazarsanız size tasavvufçuların sözlerini bir bir çıkan sonuçlarda göreceksiniz. nefs bir kavram değil bir kelimedir, anlamı da "kendi, ben, özne, kişi, zat"dır. nefsi kötülük merkezi (nefsi emmare) olarak görenlere şu ayeti gösterebiliriz: enam 54'te allah "kendine" merhameti yazmıştır derken, nefs kelimesi kullanılıyor ayette. kötülük allaha nispet edilemeyeceğine göre, nefs demek ki kötülük emreden bir merkez değilmiş. mutmain kelimesi tatmin olmuş demektir. ayeti iki farklı yorumluyorlar müfessirler, bir görüş mümine sesleniliyor derken bir görüş de dünyalıklarla tatmin olmuş, rahatı yerinde adama sesleniyor diyor. bizim tahminimiz ikinci görüştür. zaten surede müminden değil müşrikten bahsediliyor. o yüzden burada da seslenilen kişi allah dışındaki şeylerle tatmin olan kişidir. konuyu iyice deşmek isteyenlere murat sülünün bu ayet hakkındaki makalesini öneririm: makale. 
yirmisekizinci ayette allahtan başka şeylerle tatmin olan kişiye dön çağrısı yapılıyor: "sen rabbinden-rabbin senden razı olacak şekilde, dön rabbine". öncelikle ayette rab ismi kullanılmış, eğitim ve gelişme sürecine dikkat çekiliyor. dünyalıktan kafasını kaldırmayan insanın doğal olarak ne metafizik dünyası ne de ahlaki yapısı gelişmiyor. seslenilen kişi yukarıdaki analizini yaptığımız ayetlerde bahsedilen "rabbim bana ikram etti" diyen zihniyet. bu kişinin elbette ki sebep-sonuç mekanizması çökmüş. öyle çökmüşki her başına gelene bir sonuç olarak bakıyor. bu yüzden razı olma sürecini de elindekilerin çokluğuna bakarak değerlendiriyor. halbuki ne olursa olsun razı olması gerekirdi. allah sadece verince mi allah, alınca da allah. alınca almış mı oluyor? belki maddi olarak imkanını kısıtlıyordur ancak sabır gücünü artırıyordur. almayla vermeye sadece almak-vermek olarak bakmamak lazım. kerim allah her zaman her yerde verendir. ancak bu düşünce yapısına allahı tanıdıkça ulaşabiliriz. insan allahı tanımazsa nereden bilsin kerim olduğunu, rahman rahim olduğunu. hem bu bilgi insanın hem kendini hem içinde yaşadığı dünyayı daha iyi tanıma fırsatı verir ki bu da insanın kaygılarını yatıştıran ve hayattan keyif alışını da artıran bir kaynak haline gelir. bunun sonucu da razı olmaktır. allahı, kendini, dünyayı tanıma süreçleri insanın özeleştiri mekanizmasını ve eylemlerini de düzenler. doğru eylemlerde bulunmak da insanı doğruyu ve iyiyi tercih etmesinden kaynaklı rıza mertebesine (razı olma) yükseltir. tam tersi şekilde şikayet etmenin ve sızlanmanın ağlamanın kimseye bir faydası yok. insanlığı göz yaşlarımız değil, eylemlerimiz kurtaracak.
yirmidokuz ve otuzuncu ayetleri beraber analiz edeceğiz. baştan ne demiştik, ey sen dünyalıklarla tatmin olmuş refahı yerinde ama sebep sonuç ilişkisi bozulmuş insan, eğitici ve öğretici allahına yönel, yönel ki gelişesin ve razı olasın. yirmidokuzuncu ayette: "gir kullarımın arasına" ve otuzuncu ayette "ve gir cennetime" deniyor. gir kullarımın arasına ayeti hakkında birkaç görüş var, biri burada kullar derken sadece muhammed nebi ve yoldaşlarından bahsediyor diyenler var. mümkündür, dünyalıkla tatmin olmuş kişi, rabbine yönelip ve artık o da şirketleşip insanları sömüren müşrikler karşı savaşan devrimci yoldaşlardan biri olmuştur ya da olacaktır. aslında bu ayette bir de bozuk zihniyetten nasıl çıkılır onun da anahtarı veriliyor. eğer rabbim bana torpil geçiyor, ama bazen de sırtını dönüyor zihniyetiniz varsa, rabbine yöneleceksin, özeleştiri yapacaksın, sonunda da razı olacaksın ve bu bozuk psikolojiden çıkmış olacaksın. bunun da sonucu hem sen allahtan, hem allah senden razı ve dolayısı ile: cennet. diğer bir görüş kullarımın arasına gir derken, cennete girmeden önce, sadece rabbine yönelmen ve bozuk psikolojini düzeltmen yetmiyor, aynı zamanda insanların arasında, kamusal alanda da senden doğru (ıslah edici) eylemler yapman bekleniyor. ancaka bu şekilde cennete girebilirsin. bu görüş daha doğru gibi geliyor bize. sonuçta allah insanları yapıp ettiklerine göre yargılayacak. ben aslında çok iyi biriyim diyen kişinin, bunu kamusal alanda ispatlaması lazım. dinimiz bir şahitlik dini, fecr'in bizim eylemlerimize şahit olması gerekir ki cennete girebilelim. dağda bir başına iyi olman kimseyi kurtarmaz, dağda derviş olmak kolaydır. önemli olan iyi eylemleri insanlara dokunacak şekilde gerçekleştirmektir. allah hepimizi salih (ıslah edici eylemler yapan kişi) kullarından eylesin.