taziye toplaşmalarının ve kabir ziyaretlerinin en popüler surelerinden birine vardık. 40 yıllık uydurulmuş din gözlemciliğimde bu surenin daha yaşayan birine ya da bir şeye okunduğunu görmedim, hep ölüye ve ölünün arkasından... anlayarak canlandırmamız gereken ayetleri, kimsenin bilmediği dillerde seslendirerek uzay boşluğuna yolladık. zaten islamı ve kuranı anlamama ya da yanlış anlama konusunda oldukça iyiyiz ama insan hiç de mi merak etmez hayatını üzerine kurduğu kitabın içinde yazanları.
surenin adından başlayalım analizimize: tekasür. KSR (çok olmak, bollaşmak) kökünden türetilmiştir. KSR => kesret (çokluk, bolluk) => tekasür (sürekli olarak çoğaltma, bollaştırma...) kelimenin anlamı olumsuz, kriz durumunda kullanılıyor, bu sebeple "yığma krizi" yan başlığını attım. bu yığmayı sadece mal, mülk, para olarak düşünmeyelim; her türlü soyut kavram da tekasür krizinin nesnesi olabilir: güç tutkusu, ilgi tutkusu, uyaran tutkusu gibi. bu surede, ne olursa olsun soyut ya da somut herhangi bir şeyi yığarcasına biriktirmenin yaratacağı krizden bahsediliyor.
suremiz mekki ve erken dönem inen surelerden biri. popüler nuzül tertiplerinin tamamında kevser ve maun sureleri arasına yerleştirilmiştir. oldukça kısa bir sure, sadece sekiz ayet. konusu, kısalığı ve fonetik uyumu ile tam namazlarda okumalık sure. üstelik günümüzün en canlı ve derin problemlerinden birini dile getiriyor. sokakta yürürken, çalışırken, trafikte, gün tabağı hazırlarken, sevdiğimiz insanla konuşurken, çocuğumuzun başarılı olmasını isterken aklımızdan çıkarmamamız gereken bir sure. çünkü, yığmak ölümdür.
popüler tefsirlerdeki nuzül sebeplerini incelediğimde, ortak olarak iki kabilenin nüfus yarıştırma sürecinden ve işi mezarlıklara vardırıp ölüleri saymalarından bahsediliyor. bana uydurma bir hikaye gibi geldi; ancak doğru olsa bile surenin vermek istediklerini büyük ölçüde ıskaladığı için bu surede de nuzül sebeplerinden bahsetmeyeceğim. sebeplerin hepsi ortada. standart bir ingiliz vatandaşı, şimdi karar verip yarın barcelona'ya tatile gidebilirken, afrikada bir çocuk bir bardak su için üç km yol yürüyorsa ortada çoook büyük bir tekasür krizi vardır.
bir önce analizlediğimiz sure kevser idi. niteliğin öneminin vurgulandığı bu surenin ardından, niceliğin ve getirdiği krizden bahsedilmesi. bahsedilen konunun 1500 yıl sıçrayıp, hayatımızdaki her alan (burada abartı yok); hayatımızdaki bütün alanlara hitap eden bir ilke ile verilmesi benim mucize saydığım bir şeydir. kuranın allah kelamı olmasına kanıt arayanlar bu sureye baksınlar.
bu sure ile ilgili vermek istediğim bir yan bilgi de çok sevdiğim müfessir muhammed esed ile ilgili. muhammed esed, gerçek adı leopold weiss olan bir avusturyalı yahudi. bu sure ile karşılaştıktan sonra yaşadığı aydınlanma sürecinin ardından müslüman oluyor ve başlıyor kuran analizine. yazdığı tefsir ingilizce ve bazı kelimelerin çözümlenmesinde (özellikle kadınlarla ilgiliz) oldukça iyi. konular mevzu bahis olduğunda inceleyeceğiz inşallah. ayrıca muhammed esed'in tefsirini yabancı arkadaşlarınıza önerebilirsiniz.
evet başlıyoruz, suremiz sekiz ayet ve bütünüyle vizyoner sure, bu yüzden herhangi bir ayetine vizyoner tagi koymadım.
euzubesmele...
kovulmuş/taşlanmış tüm şeytani ayartmalardan (güdülerimden ve güdülerimi harekete geçiren her şeyden) allaha sığınırım; zihnimi gölgeleyen, okumamı/anlamamı engelleyen, hedefimi şaşırtan, beni hırslandıran, dramatikleştiren, şikayetlendiren, öfkelendiren, melankolikleştiren, kışkırtan her şeyden allaha sığınırım. o ki işinde, özünde merhametli, yüzdeyüz allah adına...
1. El-hâkumu-ttekâśur(u)
2. Hattâ zurtumu-lmekâbir(a)
1.ayetin türkçesi: sizi oyalamakta bu yığma tutkusu2.ayetin türkçesi: sonunda mezarlıkları ziyaret edinceye kadar
tekasür kelimesini giriş kısmında açmıştık. yığma krizi, çoğaltma tutkusu, biriktirme yarışı, çoklukla övünme... bu kelimeyi birçok farklı şekilde çevirmiş müfessirlerimiz ancak hemen hemen hepsi de aynı kapıya çıkıyor ve şu an günümüzde de dipdiri olan, hatta eskiye nazaran çok daha sofistike olan bir krizden bahsediyor: yığma krizi.
elhakumu => elha (oyalamakta) + kumu (sizi)
elha => LHY kökü => değirmen taşı boşa dönmesin (kendi kendini öğütmesin) diye ağzından çıkanı geri içine koyarak taşı oyalamak. kelime tamamen olumsuz (negatif) durumlarda kullanılıyor. olumlu oyalanmaya, meşguliyet deniyor. bu boş boş oyalanmak.
o halde birinci ayeti şöyle meallendirebiliriz: yığma krizi, çoğaltma tutkusu, biriktirme yarışı, çoklukla övünme; sizi (boş boş) oyaladı durdu. siz bir şey yapıyorum sandınız ama oyalandınız, biriktirince olacak sandınız ama olmadı, boşa gitti, değirmen boşa döndü. öğütüyorum sandınız ama zaman sizi öğüttü, un ufak etti, milyonlarca parçaya böldü, toza dumana karıştınız gittiniz, artık ne bir hacminiz ne de bir duruşunuz var, oyalandınız durdunuz. meşgulüm sandın, kazanıyorum sandın, inşa ediyorum sandın ama oyalandın, ortaya ufacık bir hayat, küçücük olumlu bir şey bile çıkaramadın. önemli olanı ıskaladın, boşa gitti tüm yaşamın, oyalandın durdun...
ikinci ayet hatta kelimesi ile başlıyor. türkçe'deki kullanımı ile aynı; hatta, ta ki, nihayet, sonunda...
zurtumu => ZWR kökü => ziyaret kelimesinin fiil halinin ikinci çekimi
el mekabir => makbera (mezar) kelimesinin çoğulu
ilk ayet o kadar vurucu ki, bu ayet üzerinde müfessirlerimiz çok düşünmeden ölmeyi anlatıyor deyip bitirmişler. haksız ya da yanlış değiller ancak eksik. evet tekasür problemi, yığma krizi bizi oyaladı durdu, ta ki ölünceye kadar.
bu ayet için, hatta siz ölünceye kadar denemez miydi? evet denebilirdi ancak mezarlıkları ziyaret edinceye kadar denmiş. kuran'daki kelime seçimleri benim için aşırı derecede kritik. maksadın (allahın amacının) tam anlaşılması için "seçilen" kelimelere ekstra dikkat etmek gerekiyor. bu iddiamı da şu ayetlere dayandırıyorum: hakka suresi 43, 44, 45, 46: o (kuran ayetleri) alemlerin rabbinin katından indirilmiştir (nuzül), ve eğer o (muhammed nebi) kısmen dahi, söylemediğimiz sözler uydurarak bize isnat etseydi, onu bundan dolayı sağ elimizle şiddetle yakalar, sonra da yine bundan dolayı şah damarını kesip (başını) gövdesinden ayırırdık... hakka suresinin 43-46 ayetlerini okuduğumda, ayetleri oluşturulan kelimelerin bizzat allah tarafından seçildiğini ve muhammed nebi'nin bu bağlamda hiçbir etkisinin olmadığını anlıyoruz. üstelik kalem suresi'nde ilk örneğini gördüğümü mukatta harflerinin yer alması da bu olgunun kanıtlarından biridir. muhammed nebi ayetler nuzül olurken, tek bir kelimenin değiştirilmesi ya da atlanmasını geçelim, tek bir harfi dahi zayi etmemiştir. bu ayetler ve bilgiler ışığında yapmaya çalışacağız çalışmamızı; her kelimenin özellikle/bilinçli/bir amaca yönelik seçildiğinin farkında olarak anlamaya çalışacağız kuran ayetlerini.
dönelim analizimize; hatta zurtumu-lmekabir; hatta mezarlıkları ziyaret ettiniz. sure tekasür suresi, yığma krizinden bahsediliyor. tekasür krizinin uğradığı mezarlık gördünüz mü? piramitler var mesela, onbinlerin emek sömürüsünün somut nişanları; hizmetlileri, ev eşyaları, atları hatta eşi ile birlikte gömülmeyi adet edinmiş atalarımız var mesela, tarih derslerinde övgü ile bahsedilen göktürk komutanlar; nemrut dağı var mesela ülkemizde, yapay bir dağ, onbinlerin emekleriyle yapılmış bomboş bir yığın; dünyanın her yerinde türbeler (anıt mezarlar) var mesela, koca koca taşları dikip o hala ölmedi, onun ölüsünden de biz rant sağlayacağız diyen tarikatlar... binlerce, milyonlarca örnek sayabiliriz burada. allah bize bu yüzden böyle sesleniyor: enam 11: de ki: “dolaşın yeryüzünü, sonra görün gerçeği yalanlayanların sonunun nice olduğunu”. allah bize gezip dolaşırken kafamızı kaldırmamızı, baktığımız şeyin ardını arkasını görüp, hayatımızı buna göre şekillendirmemizi bekliyor, ders almamızı bekliyor. önünde sonunda ölüyoruz, ne gerek var bu kadar yığmaya
"iyiliği, güzelliği, yardımlaşmayı" çoğaltma tutkusu da tekasür/yığma krizi midir? cevap: evet. tekasür sayıca çokluğu ifade ederken, niteliği geri planda bırakır. iyiliği yığma tutkusu, daha nitelikli iyilikler yapmanın önüne geçen, "kaç tane iyilik yaptın?" sorusuna cevap vermek için emek harcar. tekasür-kevser diyalektiğini, nitelik-nicelik zıtlığı ile okumak gerekir. kuran/allah bize niteliğe önem vermemizi öğütlemiştir. bu ikisi arasındaki farkı, eylemin ortak ve çoğulcu yaşamı ne kadar desteklediği ile ölçebiliriz. 10 tane açı doyurmak için 1 çorbayı herkese pay etmek yerine (10 kişiye yardım ettim, 10 kişiden hayır duası aldım...) 1 kişiye 1 çorbayı vermek daha doğru olacaktır (1 kişinin karnını tam doyurdum). kaldırıma mama döküp gelen geçen bütün hayvanları beslemek yerine (hayvanların kontrolsüzce çoğalmasına destek olmak), 1 hayvanı evine almak ya da hayat şartlarını iyileştirmek...
günümüzde tekasür krizini nerelerde gözlemleyelim, nasıl yorumlayalım? acaba biz de bu krizin bir parçası mıyız? aslına bakarsanız ben baktığım her yerde görüyorum bu mereti. dipdibe binalara bakınca görüyorum mesela, yaşadığım şehrin nüfusu 5 milyon olmuş, pahalılık, suç oranı, kalitesizlik almış başını yürümüş. avrupa şehirlerinin mimarisi ile karşılaştırınca ülkemdeki yerleşimin tekasür krizine kurban gittiğini görüyorum. ne olurdu biz de ülkecek çoğumuz müstakil bahçeli evlerde yaşasak, düzgün trafiksiz yollarda araç kullansak. uzun uzun gökdelenler, en yumuşak zeminlere yapılıyor, ancak boş ofis/daire yok, hepsi dolu; fore kazık varmış, bir şey olmazmış; tek derdimiz yıkılması mı acaba? dipdibe, üstüste yaşayınca, daha verimli çalışınca, daha çok para kazanınca ne olacak? dünyada varolan kaynaklar artmıyor, uzaydan kaynak getirip kullanamıyoruz, e o zaman bunun amacı nedir? dikey mimaride yapılan ama yatay mimaride yapılamayan şeyler nedir acaba? doğanın içinde yaşamanın keyfinden feragat edip neyi elde ediyoruz dipdibe yaşayınca ben çözemedim. bu arada avrupayı tamamı ile övdüğüm düşünülmesin. avrupa gibi diğer "gelişmiş" ülkeler de içeride cenneti yaratmak için dışarda cehennem ateşi yakıyorlar; güçsüz bırakılmış ülkelerin kaynaklarını yağmalıyorlar. insanlık tarihinin yüzde sekseni savaşlarla geçmiş. hep "daha çok" için, "daha fazlası benim olsun", "ben daha rahat daha lüks yaşayayım", daha daha daha...
dünya tarihine ismini kazımış devrimcilere ve iyilik önderlerine baktığımda bunu sayıca çokluğu elde ederek ya da güçlenmeyi odağına koyarak yapmamışlar. atatürk kurtuluş savaşını hem daha az kişiyle hem de daha az olanaklarla kazandı, geriye bir cumhuriyet ve güçsüzlerin de yükselebileceği bir ortam yarattı. mükemmelliği ya da tam doğruluğu tartışılır, ancak aziz sancar adlı bir kürt, türkçeyi 7 yaşımda öğrenmeye başladım diyen biri, türkiye'de eğitim alarak yükseliyor ve nobel ödülü alabiliyorsa, bu cumhuriyetin sağladığı fırsattır. eğer cumhuriyet olmasaydı muhtemelen ağasının çiftliğinde elma topluyor olurdu. muhammed nebi'den örnek verelim; nebi'ye ilk ayetin gelmesinden medine'ye göç etmesine kadar geçen süre 12-13 yıl. medine'ye hicret eden insanların sayısı kaynaklara göre 250-300 arasında olduğu tahmin ediliyor. 12 yılda 300 işi, ayda 2 kişi yapar. sayıca çoğalmayı hedefine koysa nebi böyle mi yapar? ama işte filiz veren tohum başkadır, muhammed'in elinde filiz veren tohumlar vardı, ki bugün ben bu satırları yazıyorsam, bu nebi'mizin tekasürdense kevseri hedeflemesindendir (nicelik yerine nitelik).
ancak tabii fikirler, düşünceler, duygular çok kolay dejenere ediliyor, bozuluyor. bu nedenle atatürkün mirasını alanlar dev bir anıt mezar yapıyorlar, yapıyorlar ki bu işin rantı yensin, düşünceleri değil de ismi olsun, arkasına gizlenelim. benzer şekilde istanbulun siluetine bakın. tüm tepelerde minareler, kubbeler... sadece istanbul değil, köy köy tüm türkiye aynı durumda; benim 1000 nüfuslu köyümde 10 tane cami var, ben daha ufacık çocukken dedemin gittiği caminin cemaati 5 kişiydi, şu anda o 5 kişi de yok. ülkemizde resmen bir cami tekasürü var. halbuki bize yeryüzü mescid kılınmıştı, kuranda cami kelimesi geçmez. cami kelimesi, kilise (aramice) kelimesinin arapçasıdır. umarım ibadet ritüelleri için girdiğiniz yerleri tanırsınız. ibrahim nebi'nin inşa ettiği kabe'nin fotoğrafını koyuyorum aşağıya. çukurda, sade, küçük, gösterişsiz. ah be ibrahim nebi, yapamadın mı dev gibi bir yapı her yerden görünen bir tepenin üzerine. ama işte krallar ile devrimcilerin (iyilik önderleri, merhamet ehilleri) farkı buradadır. krallar eserlerini gösteriş ve tahakküm için en yüksek yerlere yaparlarken, devrimciler mütevazı eserlerini en çukura, en dibe yaparlar. kabe'nin anlamlarından biri de budur. aşağıdaki fotoğrafta kabeyi bulmaya çalışın.
herkes bu ilgi bataklığına saplanmış durumda. ilgi hastası kızlar, kendilerine "love bombing" yapan erkeklerin manipulasyonlarıyla harcanmaktalar. sonra ise daha güçlünün kollarına varmak için sürekli merdiven adımlamaktalar. sonuç nedir peki? sonuç sevginin anlamını unutmuş, güce yaklaşmak için kendini ve değerlerini satan bir et yığını. bu et yığının kalitesi ise like sayısı ile ölçülen bir instagram hesabında saklı. tekasürün girdiği alanı bozmak gibi bir huyu var. bozmak demeyelim ortalığın anasını ağlatmak diyelim, daha doğru bir tanım olur. sürekli yersen şişmanlar ölürsün, hatta ölürsen iyi, sürünürsün; çok kadın hiç kadındır diyen bir düşünür vardı, yalnız ölen bir adamı anlatmıştı.
dopamin bağımlılığı diye bir şey türedi son yıllarda. aslında hep vardı ama bir isim koydular sosyal medyanın hayatımıza girip, hayatımızın içine etmesiyle. dopamin bağımlısı bir insan hayvansal dürtülerle yaşar, hesap etmez hiçbir şeyi. yönetici bilinç ve karar mekanizması zayıflar, sadece o dopamini ister, yani almak ister, sahip olmak ister. hayattan zevk alamaz, her şeyden çabuk sıkılır, schopenhauer'in sarkacı misali bir orda bir buradadır. kimi kısa süreli ilişkiler peşinde koşar kimi yemek bağımlısı olur kimisi ise saatlerini telefona bakarak geçirir...dopamin gün içerisinde devamlı olarak salgılanır ve davranışlarımıza göre salgılanma miktarı değişir. yürüyüş yaparken, kitap okurken, yemek yerken belirli düzeylerde dopamin salgılanırken uyuşturucu, alkol, pornografi, telefonda aşırı vakit geçirme gibi dışarıdan gelen uyaranlarla (uyaran yığmak) dopamin miktarı aşırı bir şekilde fırlar. beyninde doğal olarak üretilen dopamin yeterli seviyede iken dışarıdan dopamin alındığında beyin buna karşılık olarak dopaminin dışarıdan temin edileceğini düşündüğü için kendi üretimini azaltır. madde kullanımı ve zararlı aktivitelerin etkisi geçtiğinde ise beyinde bulunan dopamin miktarı olması gereken seviyenin altına düşer. bu süreçten sonra ise kişi dopamin artışını sağlamak için madde kullanımı ve zararlı aktiviteye tekrar başvurur. beynin doğal olarak ürettiği dopamin miktarı azaldığı için kişi artık ders çalışma, spor yapma veya herhangi bir normal aktiviteyi yaparken zevk almamaya başlar ve bu davranışları yapmak için gerekli içsel motivasyonu sağlayamaz. üstelik beyin dopamin reseptörlerini azalttığı için zararlı alışkanlıklardan alınan zevk giderek azalır. kişi eskisi gibi zevk alabilmek adına bağımlılığın dozajını arttırmak zorunda kalır. örneğin günde bir sigara içiyorken beşe, ayda bir içilen içki her güne çıkar. küçük yaşlarda hayatına porno giren birisi, bir hafta içinde suç teşkil eden kategorilere kayabilir, çünkü bilinçsiz birey dopaminin ihtimalinin peşine düşecektir. üstelik bu işin bir sınırı yok. küçük yaşından itibaren buna maruz kalan bir kişi dopamin sistemlerini mahvetmekle kalmaz cinsel kimlik kaymaları yaşayabilir, bu işin ucu açık. kişi nerede bir dopamin artırma potansiyeli görse oraya yönelir, hayatı ve tüm amacı dopaminden ibaret olur. durum böyleyken bebekliğinden itibaren tv izleyen, saatlerce tablet oynayan bir çocuğun neden sürekli sıkıldığını, dikkat sorunu yaşadığını anlamak çok güç olmasa gerek.
gelelim gündelik yaşantımıza. çalışıyoruz, kazanıyoruz, biriktiriyoruz, ikinci evi ya da arabayı alıyoruz. bunlar tekasür krizi midir? ihtiyaç dışıysa evet. bir kişinin canını kurtarmıyorsa evet tekasür krizidir. yapacağımız yatırımların ya da biriktirdiğimiz varlıkların ortak ve çoğulcu yaşamın desteklenmesi için kullanılmıyorsa tekasür krizidir. senelerce biriktirip aldıklarımız, otuz saniyelik depremlerle yıkılmıyor mu? ancak çoluk çocuğumuz var, onların geleceği ne olacak? bu konuda da bence dengeli davranmak gerekiyor, mala boğulup şımartılan çocukların halini görüyoruz. insan sıkışmış pozisyondayken çözüm üretme kabiliyeti gelişir, zolanmadan gelişme yok, kömür binlerce sene km'lerce toprak altında kalınca elmasa dönüşebiliyor, bedavadan elmas olmak yok. aynı şekilde çocuklarımızın geleceklerini garanti altına alırken, onları bir yandan da aptallaştırdığınızı unutmayın. temel odak noktamız ortak ve çoğulcu yaşam olmalı, ve bu çemberin dışında kalan eylemlerden ve düşüncelerden uzak durmalıyız. bu çemberin sınırlarını ve içinde-dışında kalan şeyleri tespit için ise sürekli olarak eleştirel gözle bakmalıyız, hem kendimize hem etrafımıza.
biriktirmeyin, almayın denmiyor bu surede, fakirlik övülmüyor. fakirlik insan olsaydı onu vururdum diyen halife ömer, fakirlik neredeyse küfür olacaktı diye bir hadis var. hadislerin üzerinde çok durmasam da bu surenin tefsirinde oldukça etkili. fakirlik, sürekli ihtiyaç halinde olmaktır, muhtaç olmaktır, kendi varoluşunu saçma sapan şeylerde anlamlandırmaktır. doymayan zengine fakir denir. ancak parası yok diye kendini satmayan adama fakir denmez.
gelecekte meydana gelmesi muhtemel orijinal tekasür krizleri de yok değil. tekasür, sayılar, sayıca çokluk, sayısal... sayısal kelimesinin ingilizcesini biliyor musunuz: dijital. günümüzde her şeyin dijitalleştiğini görüyoruz. kimlik numaramız var mesela, onsuz herhangi bir işlem yapamıyoruz. pasaport numaramız var, giriş çıkışlarımız izleniyor; kredi kartı numaram var, nerede ne zaman ne kadarlık işlem yapmışım belli. mahremiyet sıfır. herkesin her verisi herkesin elinde. her şeyin sayılarla ölçüldüğü, her şeyin sayılarla ifade edildiği bir ortam, adeta hayatın sadece sayılarla ifade edilmesi. anlamın değerini yitirdiği, sadece ölçülebilir miktarlar üzerinden bir insan değerlemesi, adeta mezarlığa dönmüş hayatlar. kulağa korkunç geliyor değil mi? tek tuşla sistemin dışına atılıp ötekileştirilebileceğimiz, tekasürün bir krizden çok yaşamın kendisi haline geldiği bir gelecek korkuyorum ki bizi bekliyor.
3. Kellâ sevfe ta’lemûn(e)
4. Śumme kellâ sevfe ta’lemûn(e)
5. Kellâ lev ta’lemûne ‘ilme-lyakîn(i)
6. Leteravunne-lcahîm(e)
7. Śumme leteravunnehâ ‘ayne-lyakîn(i)
8. Śumme letus-elunne yevme-iżin ‘ani-nna’îm(i)
3.ayetin türkçesi: yoo hayır (böyle yapmayın), bileceksiniz4.ayetin türkçesi: olmadı bi daha tekrar, yoo hayır (böyle yapmayın), kaçışı yok bileceksiniz
5.ayetin türkçesi: yoo hayır (böyle yapmayın), keşke bilseydiniz kesin bir bilgi ile
6.ayetin türkçesi: mutlaka görürdünüz (dünyada yaktığınız) cehennem ateşini
7.ayetin türkçesi: olmadı bi daha tekrar (göremezseniz), tecrübe ederek göreceksiniz
8.ayetin türkçesi: sonra, hesaba çekileceksiniz o gün tüm nimetlerden
üçüncü ayet, kuranda en çok kullanılan edatlardan biri ile başlıyor: kella. daha önce bu kelimeyi işlemiştik, bir çok surede yer alan bir kelime. bağlama göre öncesinde ya da sonrasında gelen cümleyi olumsuz hale getirir, yanlışlığını vurgular, bloke etmeye engellemeye çalışır. örneğin uçurumdan atlamaya çalışan birine kella denir, burada "dur" anlamındadır, ancak birinin sözünü yanlışlarken ise "kesinlikle hayır" anlamına gelir. bu nedenlerle, kella kelimesi tek bir karşılık verilerek çevrilemez, bağlama göre meallendirirken kullanılan kelimeler değişebilir. üçüncü ayette kullanılan kella, tutkuyla çoğaltan, tekasür krizine yakalanmış insanlara söylenmektedir: yoo hayır, durun böyle yapmayın, tekasür krizine yakalanmayın. bana göre büyük bir mucize olan kuran ayetlerinin gerekçeliliği, bu ayette de geçerli. kella'nın gerekçesini öğreniyoruz: ayet sevfe kelimesi ile devam ediyor. dönem arapçasında gelecek 2 kelime ile ifade ediliyor: sin ve sevfe kelimeleri. sin fiile bitişik yazılıyor, çok yakın gelecek için kullanılıyor. sevfe daha uzak gelecek. ta'alemun bileceksiniz demektir, ilm (ALM) kökünden geliyor, türkçe'deki karşılığı ilim, bilmek, bilgiye sahip olmak, bilgilendirmek, bilgiyi iletmek almak... o halde ayeti şu şekilde anlamalıyız: durun, tekasür krizi sizi yutmuş, bunu yapmayın, (çünkü) gelecekte/yakında/ileride/bir süre sonra bileceksiniz/anlayacaksınız/öğreneceksiniz (tekasürün ne kadar zararlı olduğunu).
dördüncü ayet, sümme kelimesi ile başlıyor. sözlüğe bakarsak dümdüz çevirisi "sonra" kelimesi ile yapılıyor. ancak sümme edatının kullanıldığı yere göre hafifçe anlamı değişebiliyor. sonra, ardından, tekrar tekrar, olana kadar, dahası, üstelik... bu anlamların hepsine denk gelebiliyor kullanıldığı yere göre. dördüncü ayetteki kullanımı da dümdüz sonra kelimesi ile meallendirilirse eksik kalacağından, "olmadı bir daha tekrar" şeklinde meallendirdim. çünkü buradaki kullanım amacı, üçüncü ayette bahsedilen bilme olayının yapılamaması üzerinedir. yani bu ayet, tekasür'ün kriz olduğunu gelecek zamanda da anlayamayanlar için. üçüncü ayette gelecek zaman kullanıldı, hemen üstüne "sonra" (sümme) geliyor, demek ki dördüncü ayette bahsedilen şey, gelecek zamanın sonrası. ne var gelecek zamanın da sonrasında: öteki dünya (ahiret-cennet-cehennem). anlıyoruz ki bu ayet dünyada geçirdiği hayat süresince tekasürün kriz olduğunu, yıkım olduğunu anlayamayanlar içinmiş. dördüncü ayet de, üçüncü ayet ile sümme kelimesi hariç aynı kelimelerden oluşuyor. o halde üçüncü ve dördüncü ayetleri şu şekilde anlamak çok doğru olacaktır:
(3) yoo durun böyle yapmayın (tekasür krizine kapılmayın), (çünkü) (dünyada geçirdiğiniz süre boyunca) bileceksiniz/anlayacaksınız/gözlemleyeceksiniz (tekasürün kriz-yıkım olduğunu)
(4) (dünyadayken bilemezseniz/anlayamazsanız) sonra (dünyadaki hayatınızdan sonra, ahirette, öteki dünyada) kesinlikle (kaçışı yok) bileceksiniz/anlayacaksınız/gözlemleyeceksiniz.
beşinci ayet de kella edatı ile başlıyor. tekasür öyle büyük bir kriz ki surenin her yerinde kella'lar göze çarpıyor. bu kısacık surede kullanılan kella sayısı gösteriyor ki allah, tekasürü en uzak durmamız gereken kriz olarak niteliyor. ayette geçen "lev" edatı, bir koşul veya dilek bildiren şart edatıdır: -se/a eki ve keşke ile ifade edilebilir. bilseydin, yapsaydın, keşke yapsaydın, keşke bilseydin... ilm=bilgi, yakin=kesin. tasavvufçuların ve kuran okumadan islam önderliği yapanların sevdiği tamlamalardan biridir ilmel yakin. birebir anlamı teorik bilgidir. gözlemlememişsindir, tecrübe etmemişsindir ama teorik olarak bilirsin. örneğin su'yun formülü H2O'dur, özkütlesi 1'dir. bu su hakkındaki teorik bilgimizdir. suya ne zaman temas ederiz o zaman bu bilgimiz tecrübe edilmiş, kullanılmış bir bilgi olur. suya elini sokar ve derki evet bu bir sıvıymış. suyun sıvı olma özelliğini kişi tecrübe ederek anlarsa bu aynelyakin bilgi oluyor.
güzel bir örnekle pekiştirelim. bir çocuğa sordunuz yalan söylemek kötü müdür diye? evet dedi kötüdür. ama çocuk yalan söylüyor, demek ki yalanın kötü olduğu bilgisi sadece teorik olarak var. çocuğun başına yalan söylediğinden dolayı bir şey gelse ve çocuk yalan söylemenin kötü olduğunu tecrübe ederek öğrenirse, bu çocuktaki "yalan kötüdür" bilgisi aynelyakin olacaktı. çocuk büyür ve artık dürüst, güvenilir bir adam olmuştur. bu adam öyle hale gelmiştir ki artık yalan söyleme ihtimali dahi kalmamıştır. bu adamdaki "yalan kötüdür" bilgisi bir hayat tarzına dönüşmüştür, yani hakkelyakin. bu ayette ilmelyakin olarak bilseydiniz; yani ayette: teorik olarak tekasürün bir kriz olduğunu bir yıkım olduğunu keşke bilseydiniz deniyor.
altıncı ayet aslında beşincinin çifti. daha önce size kuran'ın mesani (çifterli yapı) yapıda olduğunu söylemiştim. bu bilgiyi kuran'ın kendisi söylüyor: hicr 87 ve zümer 23. bu sure de tam mesani yapıda. 1-2, 3-4, 5-6, 7-8 şeklinde, aynı beyit düzeninde yazılmış. dönelim ayete. beşinci ayette ne demiştik: yoo durun böyle yapmayın, keşke bilseydiniz... mesani yapıdaki çift ayet geliyor, yani neyi teorik olarak biseymişiz bu tekasüre kapılmazmışız: cahim'i, yani cehennem ateşini. bu ayeti müfessirlerimiz hep tekasür krizine kapılan, öteki dünyada cehennem ateşinde yanar gibi bir anlam çıkarmış. olayı daha öteki dünyaya vardırmadan vardırmadan tefsir edilmelidir bu ayet. kaldı ki, dünyada tekasüre kapılıp, hayatı kendine ve başkalarına dar edenlerin elbetteki verilecek hesapları var ve bu ceza kesilecek, bu net. ancak, cahim kelimesi saffat 97 ayetinde olduğu üzere dünyada yakılan ateş anlamında da kullanılıyor. bu ayetteki kullanım da aynıdır. ayette verilmek istenen mesaj şudur: eğer teorik olarak tekasür'ün bir kriz, yıkıcı bir problem olduğunu bilseydiniz, yaptıklarınızın (sizin içinizdeki bu tutkunun) dünyayı cehenneme çevirdiğini görürdünüz. eh tabii ki çok normal, sen yığarsan, başkası aç kalır ve problem olur. sen açgözlülükle yığdıkça, aç kalan insanların yaşadığı cehennem derinleşir.
bilgi eksikliği ve kötülük
böyle bir alt başlık atmak istedim çünkü konu çok mühim. surenin üçüncü ayetinden itibaren "bilmek" kelimesi birçok kere kullanılmış. bilmek ile tekasür krizi arasında doğrusal bir bağlantı kurulmuş. bilseydiniz yapmazdınız, teorik olarak bilseydiniz tekasür krizinin neden olduğu cehennemi görürdünüz. tekasür herhangi bir derin problem olarak ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasına engel olan bir kriz hali, insanı kötülüğe iten bir tutku. surede tekasür krizine kapılmanın ya da yarattığı sonuçların bilgi eksikliğinden kaynaklandığı belirtilmiş. teorik olarak ya da tecrübe edilmiş bilgi (knowledge) olarak bilseydiniz görürdünüz/anlardınız denmiş. demek ki tekasür krizine kapılıp kötülük ateşi yakanların, yaptıklarını teorik bilgi eksikliği ya da mantık yürütemediklerinden yaptıkları alt anlam olarak verilmiş oluyor. yukarıda bir örnek vermiştim, çocuk-yalan ilişkisi diye. çocuk yalanın kötü olduğunu biliyor ancak yine söylüyordu. demek ki bu çocukta teorik bilgiyi kullanıp mantık yürüterek doğruya ulaşma yetisi henüz gelişmemiş. başka bir örnek verelim ve kendimize uygulayalım, kırmızı ışıkta geçen araç eğer trafik lambasının üstünde bir kamera görürse biraz tedirgin oluyor, "ya beni izliyorlarsa". eğer araç sürücüsü, kesin izlediklerini bilseydi ve kesin emin olsaydı, kırmızı ışıktan geçer miydi? geçmezdi elbette. bu örnekteki kameranın 7/24 kayıtta olduğunun bilincinde olmak bizdeki imanın derecesidir (sağlamlığıdır). insanoğlu 7/24 gözlem altında olduğunun bilincinde olsaydı bu kadar kötülük olur muydu? insan yaptıklarının bir cezası-mükafatı olduğunu bilseydi, dünyada bu kadar problem olur muydu? olmazdı tabii ki. demek ki insanlar, ağızlarıyla biz müslümanız ya da bilmem neyiz dedikleri halde, kötülük yapmaya devam ediliyorlarsa o insanlarda bilgi eksikliği ya da basit mantık yürütememe vardır diyebiliriz. eğer biz kendimiz için bu örneği yorumlamak istersek, bile isteye kötülük yapıyorsak ya da yaptığımızın kötülük olduğunu farkedemiyorsak bizde de allah-kuran-ayet-iman açısından büyük bir bilgi eksikliği vardır demektir. o halde eğer müslüman olmak istiyorsak, öncelikle kendimizi sürekli olarak özeleştiriye tabii tutup, bilgi eksikliklerimizi gidermeliyiz. eğer hata işliyorsak, bunun bilgi eksikliğinden kaynaklandığını bilmeli ve o bilgiyi elde ederek yine aynı yanlışları yapmaktan kendimizi alıkoymalıyız. bunu yapmıyorsak imanın şartını yerine getirmemiş oluyoruz. imanın birinci şartı olarak "özeleştiri" demiştik, ikinci şartını da burada söyleyelim: sürekli öğrenmek. ancak bu şekilde dünyayı herkes için yaşanabilir bir duruma getirebiliriz.
suremizin son ayet çiftine vardık. yedinci ayet, yukarıda anlamını analiz ettiğimiz "sümme" kelimesi ile başlıyor. yukarıdaki anlamın aynısını vereceğiz bu kelimeye de. "olmadı bir daha tekrar" diye meallendirdik, nitelenen şeyler 5-6 ayetlerde verilenler, yani tekasürün dünyada yaktığı cehennem ateşini teorik olarak bilmeyenler. teorik bilgi ve akabinde basit mantık yürütme ile tekasür krizine engel olamayanlar, kendini tekasürden kurtaramayanlar, dünyada yaktığı ateş ile kendisinin yaptıkları (ateşi körüklemek) arasında bağlantı kuramayanlar için geliyor ayet. ayette kuran epistemolojisinden bir kelime "aynelyakin" yer alıyor. bu kelimeyi yukarıda incelemiştik. tecrübe edilmiş bilgi anlamındaydı. teorik bilgi ve mantık yürüterek tekasür krizinin yaktığı cehennem ateşini görmeyenler, sonra bunu tecrübe ederek göreceklermiş. yani yığdıkları başlarına yıkılacak ya da yaktıkları ateşi genişleyerek onları da yutacak. ateş deyince yine belirtmek isterim, öteki dünya ateşi değil, dünyada yakılan ateş, insanların zulüm görmesi, güçsüz düşürülmesi ve muhtaç hale sokulmasıdır.
yedinci ayette iki görüş var. biri bu görme olayının dünyada olacağını söylüyor (zemahşeri), diğeri de öteki dünyada olacağını söylüyor (mustafa islamoğlu). ikisine de evet diyorum, ancak mustafa islamoğlunun görüşüne biraz daha yakınım. sebebi de sekizinci ayette geçen naim kelimesi. naim=>nimetler. nimet kelimesi birçok farklı formda geçiyor kuranda: nimet, niam, enum, naim, numa, ename, tunimu, ala-ela... kurandaki kelime seçimlerinin bizzat allah tarafından yapıldığını burada hatırlatarak, nimet kelimesinin de farklı formlarda gelmesinin farklı amaçları var ya da farklı farklı yerleri gösteriyorlar. her birisini yeri geldiğinde analiz edeceğiz. ancak burada bir önden ezber bilgi verelim ve öyle ilerleyelim, naim kelimesi cennetteki nimetler için kullanılıyor, bir sürü örneği var, şuradan bakınız: içinde na'im geçen ayetler listesi.
sekizinci ayet de sümme kelimesi ile başlıyor. buradaki kullanımı direkt olarak "sonra anlamında", bir önceki cümleyi olumsuzlamıyor. SEL fiil kökü; sormak, istemek, hesaba çekmek anlamında. fiilerin başına "le" gelirse bu pekiştirerek kesinlik anlamı kazandırıyor. kaçışı yok yani, %100 hesaba çekileceksiniz anlamında kullanılmış burada. ne hakkında sorulacakmışız: naim (nimetler), öteki dünyada karşılaşacağımız nimetler. öteki dünyadaki nimetleri ne derece ıskaladığımız ya da isabet ettirdiğimiz konusunda hesaba çekileceğiz. yedinci ayette geçen aynelyakin olarak tekasürün yaktığı ateşi görmemizden sonra olacak bu hesaba çekilme olayı. ancak aynelyakin olarak yani tecrübe ederek bir şeyi görmek artık iş işten geçtikten sonra olayı anlamak gibi oluyor. o halde yedinci ve sekizinci ayetlerimizin mealini şu şekilde verebiliriz. teorik bilgi ve mantık yürüterek anlayamadığın tekasür krizini, aynelyakin olarak (iş işten geçti), gördün artık dünyada yaktığın ateşin insanları nasıl zulme uğrattığını, sonra cennetteki nimetleri nasıl ıskaladığınla ilgili kesinlikle hesaba çekileceksin.
uzun bir tefsir oldu, bu yüzden güzel bir özetle okuduklarımızı pekiştirelim:
(1) sizi oyalamakta (un ufak etmekte, binlerce parçaya bölmekte, kişiliğinizi elinizden almakta, herşeyi ölçerek anlamlılığı yoketmekte, sizi sayılarak dönüştürerek yok saymakta, hiç doymadan tüketerek sizi sadece isteyen ve tüketen hayvanlara dönüştürmekte) bu yığma tutkusunun sebep olduğu krizler ve problemler
(2) hatta bu tutkunuzu mezarlıklara kadar sürdürdünüz, ölünceye kadar yığdınız da yığdınız, mezarlıkları bile yığdınız, yığınak mezarlar yaptınız insanlığa bir faydası dokunmayan, onbinlerin emek sömürüsü nişanlarını diktiniz
(3) yoo hayır, durun böyle yapmayın, bu tutkudan vazgeçin; bileceksiniz, anlayacaksınız tekasürün ne denli büyük ve derin bir kriz olduğunu
(4) yoo hayır, böyle yapmayın yığıp durmayın; kaçışı yok, şu anda bilemezseniz, sonra kesinlikle bileceksiniz/anlayacaksınız; dünyada bilemezseniz öteki dünyada kaçışı yok bileceksiniz
(5) yoo hayır, böyle yapmayın yığıp durmayın; keşke bunun bir yıkım olduğunu teorik olarak bilseydiniz
(6) mantık yürüterek, tekasürün bir kriz olduğunu ve bu dünyada cehennem ateşi yakarak insanların zulüm gördüğünü mantık yürüterek bilseydiniz. teorik bilginizi, mantık yürüterek kullanabilseydiniz, tekasür krizinin yaktığı ateşin farkına varırdınız
(7) mantık da yürütemiyorsan, yığma krizinin açtığı derin problemleri göremiyorsan, ortak ve çoğulcu yaşamın önündeki en büyük engellerden biri olarak tekasürü görmüyorsan; tecrübe ederek öğreneceksin, yığdıklarının altında kalacaksın ancak iş işten geçmiş olacak çünkü artık tekasürün yıktığı yaktığı ortama şahit olacaksın, ister bu dünyada ister öteki dünyada, kesinlikle tecrübe ederek yaşayarak ve gözünle göreceksin
(8) ve en sonunda, dünya malını, ilgisin bomboş şeyleri yığa yığa uzaklaştığın öteki dünya nimetlerinden, o gün geldiğinde (hesap günü) hesaba çekileceksin. neden bomboş dünya malıyla oyalandın da, cennetteki sonsuz nimetleri ıskaladın diye sorulacak
her ne kadar özete tüm duygularımız sığmasa da genel hatlarıyla bu haliyle belleğimize bu sureyi kazımak çok güzel olur. islamın iki şartından özeleştiri ve sürekli öğrenmeyi öne çıkarmıştım. alışkanlık haline getirdiğimiz sürekli okuduğumuz namaz sureleri arasına bence tekasürü almalıyız. bu şekilde gün içindeki eylemlerimizi de tekasür krizine kapılmadan gerçekleştirme şansımız olur (namaz-özeleştiri). tekasür en sinsi krizlerden biri, allah hepimizi tekasürden korusun, öteki dünyadaki nimetlerimizi çoğaltmayı nasip etsin.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder