Vizyoner Tefsir 6 - Şerh (İnşirah) Suresi (Motivasyon)

rahman rahim olan allahın adıyla

inşirah suresi mekke döneminde ilk inen surelerden biridir. Şerh suresi olarak da bilinmektedir. İnşirah kelime anlamı olarak açılma-genişleme demektir. sure genel anlamı itibarı ile motivasyon temelli bir suredir. 

suredeki ayet sayısı: 8

1. Elem neşrah leke sadrak(e) [VİZYONER AYET]
ayetin türkçesi: biz senin gönlünü açmadık/genişletmedik mi?
üzerinde bolca spekülasyon bulunan ayetlerden biri. bu ayete vizyoner ayet dedik çünkü bu ayete saçma sapan anlamlar veriliyor. en azından doğrusunun öğrenilmesi bize çok şey katacaktır. ayete girmeden önce biraz mekkedeki ortamdan bahsetmek gerekir. muhammed nebi vahiy ile beraber kalktı ve la ilahe illallah dedi. vahiy öncesinde el-emin dedikleri muhammed, vahyin emrettiklerini uyguladığında ona saldırıldı ve itibarsızlaştırılmaya çalışıldı.  hicret yani muhammed nebinin yoldaşlarının medine şehrine ilticası vahyin 13. senesinde gerçekleşti. hicret ekibinde 300 civarı kişi olduğu kaynaklarla sabit. demek ki vahyin ilk zamanları cidden yapayalnız geçmiş. bir de kalkışılan iş gerçekten çok büyük ve neredeyse herkes bir tarafından sömürü düzenine yani şirke bulaşmış, kimi sömüren tarafta, kimi kayrılan tarafta, kimi ahmak sempatizan, kiminin maddi beklentileri var... müşrikler yani sömürücüler çok kalabalık. kalabalıktan ziyade şehrin tüm klikleri ellerinde olunca, yani trollere istediklerini söyletebildiklerinden, muhammed nebi nereye gitse sıkıntı. suçun birleştirici gücü tüm müşrikleri (sömürücüleri) tek bir çatı altında toplayabiliyor. görevi tebliğ ve tebliğ ettiği şey karşısındakine onun hayati saydığı şeyleri bırakmasını söylüyor. muhammed nebinin işi çok zor.
günümüzdeki yapılara oldukça benzeyen bir yapı var mekkede o zamanlar. ve bu ortam muhammed nebiyi darlıyor. muhammed zamanında mekkede 10.000 civarı bir nufus olduğu kaynaklardan biliniyor. nüfus ile birlikte hicret eden kişi sayısını düşününce, muhammed nebinin vahyin ilk yıllarında ne kadar çok reddedildiğini tahmin etmek oldukça kolay. muhammed nebi darlanmış ve sıkışmış bir vaziyette.
elbette, muhammed nebi görevine devam etmesi için gönlünün ferahlaması lazım. yoksa stres ve baskı altındayken, moral bozukken insan iş görebilir mi? bu surenin motivasyon temelli olmasını mekkedeki ortamı ve muhammed nebinin yaşadıklarını hesaba katınca daha iyi anlayabiliriz. çünkü nebinin motivasyona ihtiyacı var. önce kalktı, la ilahe illallah dedi, dedi, dedi ... yoruldu ... motive edildi ... devam etti. 
Daha önce inen ayetlerin bir çoğu bu ayetin tefsiridir. örneğin müzemmil suresinde zerni "bana bırak" kelimesi muhammed nebiden yük almıştır, onu müşrik safsatalarından uzak tutarak psikolojisini koruma altına almıştır. Kalk diye emrederek, muhammed nebiyi hareket etmekten alıkoyan düşünceleri yok saymıştır. onlara biraz süre ver diyerek, aceleci kalbine büyük bir ders vermiştir. aslında kuran ayetlerinin tamamı, üzerine derin düşündüğünüzde, insanın göğsünde, kalbinde bir açılma ferahlama yaratır. kuranın tamamı sadr-ı şerhtir (kalp ferahlaması)
** Goethe'nin yorumu. alman ünlü filozof goethe sadr kelimesini insanın potansiyeli olarak yorumlamış. muhteşem bir yorum ve surenin genel yapısına da çok uygun. o halde ayet şu şekilde anlaşılabilir: biz senin potansiyelini artırdık. 
aslında bir bakıma, gönül genişletme ile potansiyel artırımını aynı kefeye koyabiliriz. gönül genişlemesi aynı zamanda insanın duygu dünyasının genişlemesidir ve insan gönlü genişleyince daha fazla ve daha faydalı eylemde bulunabilir. daha öncesinde eylemlerimizin duygu dünyamızdan tetiklendiğini yazmıştık. muhammed nebinin gönlünün genişlemesi onun daha faydalı eylemlerde bulunmasını sağlayacak, daralıp sıkışmayacak çünkü sıkışan insan eylemde bulunamaz. bu aynı zamanda potansiyel artırımı çünkü duygu dünyası genişletilen muhammed nebi daha etkili, daha potansiyelli eylemlerde bulunabilecek. 
bu ayette allah muhammede adeta bir güç transferi yapmıştır. 
** münafık yorumu. çoğu müfessirler bu ayeti muhammede açık kalp ameliyatı yapıldı diye çeviriyorlar. neşrah=>şerh şerh kelimesi açmak genişletmek demek iken, kalp ameliyatına varan safsatalar nasıl uydurulmuş gerçekten aptalca. insanın bunu kabul edebilmesi için gerçeklik ile büyük probleminin olması lazım. müfessirlerin bu hatası genelde hadisçilerden kaynaklanıyor. bir sürü hadis var bu açık kalp ameliyatı ile ilgili. 3 yaşındayken oldu diyen var, 10 yaşında diyen var, kabenin içinde oldu diyen var, vahyin ikinci senesinde oldu diyen var... var oğlu var. uydurmak serbest. islamı mistikleştirmeye, olağanüstüleştirmeye çalışanlar bu dandik uydurmaya bile baya fazla insanı ikna edebilmişler. sanırım şirk (sömürücü) virüs insana bir girince, artık demek ki tüm akli melekelerini bozuyor. allah hepimize şirk virüsünden korunacak akıl nasip etsin diyelim. 
** şaban ali düzgün yorumu: kelamcı ilahiyatçı şaban ali düzgün ayeti "sadr" kelimesi üzerinden yorumlamaktadır. hocamıza göre, "sadr" kelimesi kuranın anahtar terimlerinden biridir. şaban hoca analizlerini maturidi pencereden yapar ancak dünya tarihi boyunca süregelmiş felsefi ve psikolojik bilgi birikimlerini de fazlasıyla dikkate alır. "sadr" kelimesi dümdüz çevirirsek yürek, kalp, göğüs manasındadır ancak kuranda geçen manasıyla fiziksel olan kalpten göğüsten bahsetmemektedir. "sadr" bizim iç dünyamızı simgeleyen bir kelimedir. dışa dönük değildir, iç dünyamızda sadece kendimize ilişkin olan ve başkaları ile paylaşmadığımız düşüncelerin biriktiği yerdir sadr. burada, yani sadr'da, olumlu ya da olumsuz, gerçekçi ya da hayalperest düşünceler yer alabilir. Örneğin "benden adam olmaz, ben hep başarısızım, bu güzelliği haketmiyorum, hepsi benim suçum, yine bir işi batırdım, çok daha iyilerini hakediyorum, o kim ki benim yanımda..." gibi düşünceler sadrda toplanır. Sadrda içsel bir değerlendirmeler bütünü var ama bu değerlendirmelerin tamamını iyi ya da kötü biz kendimiz yapıyoruz. dışarıdan alınan bir şey yok, sadrdaki tüm düşünceler bizim ürünümüzdür. bu açıdan bakıldığında sadrda toplanan gerçekçi olmayan düşüncelerin "zan" olduğunu söyleyebiliriz. hemen şu ayeti bakalım: yunus 36. bu kısmın yani sadrın inşirah/şerh edilmesi ayette söz konusu ediliyor. dışarıda daha iyi ve daha verimli eylemlerde bulunulması için sadr'daki olumsuz düşüncelerin, gerçeklikten uzak zanların şerh/inşirah edilmesi gerekiyor. sadrdaki olumsuz düşüncelerin (örneğin: benden adam olmaz) bir virüs gibi insanın dış dünyaya dönük her türlü eylemini bozan bir yapısı vardır. sağlıklı bir eylem yapabilmek için sağlıklı bir iç dünyaya ihtiyaç vardır. peki bu şerh işlemini kim yapacak? tabiki insanın kendisi, mademki bize allah tarafından, kendinden bir ruh üflenmiş, o zaman bu açılmayı da insan kendi kendine yapacak.  

2. Ve veda’nâ ‘anke vizrak(e)
ayetin türkçesi: ve atmadık mı senin üzerinden yükünü?
mekkedeki ortamın muhammed nebi için oldukça darlayıcı ve sıkıntılı olduğunu yazmıştık. bir önceki ayette muhammed nebinin gönlü genişletilmişti ya da potansiyeli en üst noktaya çıkarılmıştı ya da onun verimliliğini azaltan içindeki olumsuz düşünceler sökülüp atılmıştı. eh böyle olunca tabii ki yük de hafifleşir. tırdan mal indiren hamallara verilen birer çay mesela onların yükünü hafifletir, güler yüz hafifletir, tatlı muhabbet hafifletir...
bir önceki ayet ile birlikte düşünüldüğünde, muhammed nebinin içini daraltan şeyin "vizr" olduğunu görüyoruz. vizrak => vizr. vizr yük demek, vezir kelimesi de bu kökten gelir birinin yükünü alan kişi anlamındadır, yani padişahın yükünü alınca vezir oluyorsun. vizr aynı zamanda günah-suç demek; vizrak bu bağlamda insanın kendine yönelttiği suçlar-günahlar demek oluyor ki bu da suçluluk psikolojisine işaret etmektedir. bir önceki ayette verdiğimiz örnek gibi "benden adam olmaz, ben hep günah işliyorum, hep aynı hataları yapıyorum" düşüncesi sadrımızda birikiyor ve bu bütünüyle bir suçluluk psikolojisine, hastalıklı bir ruh yapısına dönüşüyor.  
ayetin soru yapısında gelmesi, allahın soru sorduğuna işaret etmiyor. ayet muhammed nebi'ye ve tüm kuran muhataplarına diyor ki, kendini suçlama. hata yapıyor olman daha sonra da aynı hatayı yapacağın anlamına gelmiyor. aynı hatayı 100 kere yapmış olman, aptal olduğunu göstermez. hayat dümdüz ve doğrusal akmıyor. her an tüm parametreler değişiyor. kendimiz bile birkaç dakika önceki kendimizle aynı değiliz. sürekli öğreniyoruz ya da öğrenmeliyiz. davar gibi yaşayıp gitmemek için hem sistemin hem de akışkan kendiliğimizin fakrında olmalı ve olayları gerçekçi yorumlayarak, kendimizi suçlamadan umutlu bir şekilde devam etmemiz gerekiyor. 
günümüzde, içinde bulunduğumuz ortamı ve insanları düşündüğümüzde insanın umutlanası gelmiyor maalesef. atatürkün nutukta neredeyse eksiksiz bahsettiği üzre insanlık onurunun yok sayıldığı bir haldeyiz. karakter, duruş, onur, gurur... bunların hepsi sadece dilde kalmış. muhammed de benzer durumdaydı. her tarafı müşrikler sarmış, köleler köleliğinden memnun. insan ilişkileri sadece çıkarlar, güç ve para odaklı olmuş. kurandaki lat menat uzza putları günümüzde gözle görünmüyor olabilirler, ancak her yerdeler. sosyal medyada yolsuzluğa tepki gösteren halk, bir yandan torpille memurluk kapmaya çalışıyor. beş vakit namazını kaçırmayanlar, vergi kaçırma yarışına girmişler. öyle bir ortam var ki, aynı yolda yürüyoruz dediklerin bile başka yollarda, herkesin az ya da çok bir fiyatı var. böyle bir ortamda ne yapılır ki? nasıl ayaklanılır, nasıl hakkı gaspedilenleri hakları yerlerine teslim edilir, kölelik nasıl sonlandırılır... işte tam da bu noktada tüm bu olumsuz cümleleri silen bir ayettir. bir önceki ayette göğsü genişletilen, potansiyeli artırılan muhammed nebi, az önce yazdığımız tüm bu olumsuz cümlelere rağmen, enkaza çevirdiği iç dünyasını genişletmeyi başarmış ve üzerindeki bu sanal yükten kurtulmuştur ve bu sayede büyük bir devrim gerçekleştirebilmiştir. keza atatürk de aynı şekilde türk halkının onca yobazlığına ve bitikliğine rağmen, bir avuç insanla türk halkının hakkını onlara teslim etti, umutlu ve azimliydi. 
anlıyoruz ki iç dünyamıza akıtıp, kendimize yönelttiğimiz olumsuz düşünceler aslında sanaldır, gerçek değildir. bu sanal düşünceler insanın umudunu kırıyor, azmini yani kararlılığını bitiriyor. böylelikle insan bir eylem yapacakken sonucunun iyi olacağını göremiyor. kendi içinde iyi hatta muhteşem biri olabilirsin ancak iç dünyandaki suçluluk psikolojisi senin ayağa kalkmanı engelliyor. bu suçluluk psikolojisinden ya da suçlayıcı psikolojiden muhakkak kurtulmak gerekiyor. 

3. Elleżî enkada zahrak(e)
ayetin türkçesi: ki o senin sırtını bükmüştü
zahrak => zahır = omurga. 
ayeti yorumlarken belini büken ya da sırtını büken diye farklı farklı biçimlerde çevirebiliriz. birinci ve ikinci ayetler ile birlikte düşünüldüğünde suçluluk psikolojisinin, insanın sadrındaki yani iç dünyasındaki kendine yönelik olumsuz düşüncelerin insanın omurgasını büktüğünü anlıyoruz. insanın iç dünyası kötü ve karışık olursa, ruh hali hastalıklı olursa beli ikiye bükülür yani kıpırdayamaz. hareket edemez ya da büklüm büklüm hareket eder. hem yavaştır hem de etkisizdir. dik duramaz omurgasında ağır yük olanın, eğilir bükülür, duruşu kişiliği olmaz. kuranın ilk surelerinde gelen emirleri hatırlayalım. KALK...KALK... kısa emirler çok şey içerir aslında. kalk sadece kalk demek değildir, aynı zamanda sızlanma demektir, sürünme demektir. suçuluk psikolojisinin ya da yükseklik kompleksinin ne de berbat bir şey olduğunu bu ayet bize söylüyor. her türlü sanal düşünce insanın kendi omurgasına bindirdiği ağır bir yüktür. 

4. Ve rafa’nâ leke żikrak(e)
ayetin türkçesi: ve yükseltmedik mi senin şanını?
bu ayeti de kendinden önce gelen ayetler ile birlikte düşünerek yorumlayacağız. zikrak => zikir => bellenmek, anılmak... göğsü genişletilen, potansiyeli artırılan, iç dünyası temizlenip suçluluk ve suçlayıcı psikolojiden kurtulan muhammed nebinin yaptığı eylemler ile sürekli anılan, bellenen, örnek alınan bir insan haline getirileceğiz vaad ediliyor. ya da bunları, aralarında doğru korelasyon var gibi düşünebiliriz. belimizi ikiye büken, bizi hareket etmekten doğru eylem yapmaktan alıkoyan sadrımızdaki olumsuz düşünceleri temizleyebilirsek, gelecekte de şanımızı yücelten örnek alınacak işler yapabiliriz. tam tersi düşünelim, doğru işler yapmak istiyorsak, doğru bir şekilde anılmak istiyorsak; bizi enkaza çeviren suçluluk psikolojisinden arınmalıyız, ancak bu şekilde yüksek potansiyelimizi gerçekleştirebiliriz. 
sözün özünde bu ayetler diyor ki muhammed nebiye ve de kuran muhataplarına, kurtulun şu iç dünyanızı çöplüğe çevirip sizin belinizi büken düşüncelerden. gerçeğe odaklanın, kalkın ve doğru eylemlerde bulunun ki adınız da sizinle beraber yükselsin. 
birini düşünün, iç dünyasını kendi ürettiği kötü düşüncelerden temizliyor, bu temizlik insanın kendini tanımasına yol açıyor. kendini tanıyan insan, yüksek potansiyelinin farkına varıyor. yüksek potansiyel ve gelecek yapılacaklar insanın göğsünü ferahlatıyor, çünkü amaçlılık böyledir. doğru bir amaca yönelmek insanın içini ferahlatır. doğru eylemler yaptıkça göğsü ferahlıyor, daha da yükseğe çıkıyor insan, adı ve şanı anılır hale geliyor. bunların hepsi doğru korelasyon içinde beraber artan ve beraber eksilen şeyler. göğsü ferahlayan potansiyeli artan insan doğru eylemlerde bulunmazsa tekrar eski haline dönüyor. insanın kendini zinde tutması için sürekli olarak kendini doğru eylemler ile yenilemesi gerekiyor.

5. Fe-inne me’a-l’usri yusrâ(n) [VİZYONER AYET]
6. İnne me’a-l’usri yusrâ(n)
5. ayetin türkçesi: muhakkak vardır her zorlukla beraber bir kolaylık
6. ayetin türkçesi: kesinlikle vardır her zorlukla beraber bir kolaylık
ardışık gelince türlü değişik yorumlara gebe kalan ikili ayetimiz. bu ayet bir müjdedir o kesin. ama müjdeyi nasıl alacağız. müjde nerede? 
klasik müfessirler bu ayet grubunu şöyle yorumluyor: zorluk iki kolaylık arasındadır. çünkü "usr" kelimesi (zorluk) el (ingilizcedeki the) belirlilik takısıyla geldiği için bir sayılırmış, yusra kelimesi (kolaylık) el takısız iki kere geçtiği için iki sayılırmış bu yüzden iki kolaylık bir zorluğu dövermiş. hayat da keşke bu müfessirlerimizin zannettiği gibi basit ve doğrusal olsaymış. ama değil. hatta pekişsin diye iki kere üst üste gelen bu ayet grubu aslında kolaylıkla zorluğun aynı anda beraberce var olduğunu söylüyor.
halil cibran'ın bir sözü var: siz salonda eğlenirken, o sırada yatak odasında hüzün sizi beklemektedir diye. kalbimize iz bırakmış bu söz, ne zaman bir şeye sevinsek aklımıza düşer. halil cibran'ın keder ve sevinç üzerine yazdığı her şiir ya da yazı bu ayeti yorumlamaktadır. bu iki ayet aslında kolaylığın değil, gerçekçiliğin, içiçe geçmiş muhteşem bir sistemin habercisi olan bir ayettir. doğrusallığın olmadığı bir dünyayı anlatır bu iki ayet, hayatın nasıl olduğunu anlatır. hayatta zorluklar var ancak bu zorlukların içinde kolaylıklar var. kaldı ki aynı şey kolaylıklar için de geçerli, kolaylıkların içinde elbetteki zorluklar vardır. gerçekçi olup her durumu, içindeki kolaylık ve zorlukla beraber kendi çıplaklığı ile ele almayı öğütler bu ayet grubu. 

7. Fe-iżâ feraġte fensab [VİZYONER AYET]
ayetin türkçesi: boşluktayken (boş kaldığın zaman) hemen başka işe giriş
fensab => nasib => nasabe
genelde ticari gözle bakılıp yorumlanan bir ayet bu. müfessirlerimiz bu ayeti de başka başka çevirmişler. ama genel mantıkları şu: kaytarmak yok. meşguliyet, çalışmak iyidir. insan psikolojisi için özellikle çok çok iyidir. işsizlerin zamanı geçmez, ruh halleri de sağlıklı değildir. insan çalışmaya çalışmaya paslanır. hemen her kültürde çalışmanın övüldüğü cümleler mevcut. kültürler genelde çöp üretir, fitne üretir ancak çalışma konusunda birkaç güzel örnek verebilmişler. ancak yine de tam bir işveren ayeti gibi yorumlamışlar. boş mu kalıyorsun, aman ha mola verme, hemen git başka işe giriş ve çalış. 
halbuki ayetteki "ferağ" kelimesi zamansal bir boşluktan bahsetmemektedir. bunu zaten surenin bağlamından anlayabiliriz. sure bütünüyle insanın iç dünyası ve bu iç dünyanın iyileştirilmesi ile ilgili. demek ki buradaki boşluk da insanın iç dünyasındaki boşluk. zamansal bir boşluk değil. surede zamanın iyi kullanılması ile ilgili herhangi bir ibare yok, aksine sure tamamen muhtabının iç dünyasını hedef almış. şimdi bir de diğer kelimelere bakalım. fensab kelimesi nasib kelimesinden türemiştir. nasib pay demektir. nasabe dimdik ayakta durmak demektir. fensab hemen kalkıp girişmek demektir. şimdi bu kelimeleri hep beraber düşünelim, insan psikolojik olarak boşluktayken, yani karamsar ve umutsuzken, yön kaybı yaşıyor ne yapacağını bilmiyorken, amaçsızlık içindeyken => (fensab) hemen başka bir şeye girişmeli. yani sürünmemeli. sürünme diyor ayet. boşluğa düşersen sakın sürünme, hemen bir şekilde ayağa kalkmasını bil, dimdik durmasını bil. bunu nasıl yapacağın sana kalmış, bu ayette önerilen sürünmemek. boşluğa düştüğünde hemen kalkmasını bilirsen (fensab) => nasibin orada. 

8. Ve-ilâ rabbike ferġab
ayetin türkçesi: ve rağbetin eğitici-öğretici olan allahına olsun
surenin bir eğitim-öğretim suresi olmasını sure içindeki allahın rab ismini kullanmasından anlıyoruz. rağbet, ilgi alaka demektir, tercih edilen bir ilgi demektir. nesnenin ya da konunun kendi ilgi çekiciliği değil, rağbette bizim kendi tercihimizle bir ilgi göstermemiz söz konusudur. sureyi en başından itibaren düşündüğümüzde, hatta bundan daha önceki sureleri ve ayetleri düşündüğümüzde ortaya büyük bir eğitim haritası dolayısı ile insanı dönüştürme projesi ortaya çıkmaktadır. muhammed'in risaletten önceki durumu hakkında bir önceki sure (duha) bazı kilit bilgileri vermişti. muhammed nebi'yi bir devrimci lidere dönüştüren bu ayetler ve ayetlerin kaynağı, genel bağlamda en çok ilgiyi hakedendir. mademki devrim yapacağız, madem ki barış ve huzur yurdu kuracağız o zaman belli başlı eğitimlerden geçerek bu işi başarabiliriz. o eğitimleri de eğitici-öğretici olan allah vermektedir. bu eğitime odaklanmak gerekiyor. yaşadıklarımızı eğitimin bir parçası olarak görmek gerekiyor. eğitimin doğal sonuçlarından birinin de sınav olduğunu bilmek gerekiyor. eğitimi aldık oh tamam, yaslanalım arkaya. bu yok. eğitimi aldıysak imtihan edileceğiz, bu net. o halde olayları başlayıp bitirmemiz gereken şeyler olarak değil, öğretmenimiz olarak görmemizi istiyor. eğer başımıza bir şey geliyorsa o konuda öğrenecek şeylerimiz vardır. bu minvalde düşünerek hayata bakmalıyız.
fatiha suresi beşinci ayet (İyyâke na’budu ve-iyyâke nesta’în) "Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım isteriz!" ayeti ile bu ayeti beraber düşünmek gerekir. 

ÖZET:
1. İç dünyanı temizle, kendine yönelttiğin sanal düşüncelerden kurtul
2. İç dünyan temizlenince yüksek seviye işler yapacaksın
3. Zorluk ile kolaylık iç içedir, gerçekçi ol
4. Sürünme
5. Odağın eğitiminde olsun