Vizyoner Tefsir 10 - Leyl Suresi (Mal/Servet Tasavvuru)

rahman rahim olan allahın adıyla

mekke'de, erken dönemde inen surelerden biridir leyl suresi. leyl'in kelime anlamı gecedir. sure adını, ilk ayetinde geçen "leyl" kelimesinden alır. bu kelime kuran'da cahiliyye dönemini işaret eden kelimelerden biridir, vahiysiz ve sömürü düzeninin devam ettiği ortamı anlatmak için kullanılır. tam tersi şekilde, ikinci ayette "nehar" kelimesi geçmektedir, ve bu kelime gündüz anlamına gelmektedir, vahyin geldiği ortam, sömürü düzeninin sona ermesi, özgürleşme ve devrimin başlangıcını anlatır. gece kelimesi bilgisizliği, ortak ve çoğulcu yaşamın kurulması ve tüm insanlığın özgürce rahat etmesini sağlayan ahlaki bilgilerin yoksunluğunu anlatır. vahiy gelince bu geceye güneş doğar ve karanlıklar (insanın bilgisizliği) yok olur. kuran'da iki tip karanlıktan söz edilir: gece karanlığı ve zulüm karanlığı (bir şeyi yerinden etme karanlığı). gece aydınlatılabilen karanlığı işaret eder, geceye bir mum yakarsın ve önünü görürsün. burada gece ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulamayacağı ortamı ve o ortamın düşünsel-vicdani yapısını anlatır. kuran ayetlerinde bu şiirsel anlatım vahyin gelişi ile ilişkilendirilerek geceye vahyin yokluğu, gecede yakılan ışık vahyi-vicdanı işaret eder ve gece aydınlanır; ya da gece süreci bitince güneş ortaya çıkar (tecella) ve geceyi yararak uzaklaştırır. zulüm karanlığı (zulümat-karanlıklar) daha farklı bir karanlık türüdür. zulüm bir şeyi yerinden etme (kendi yerinden başka bir yere koyma) anlamına geldiğini açıklamıştık. yani bir şeye hakettiğinden farklı bir değer yükleme problemi. örneğin insan sadece kendi banka hesabının doluluğunu önemsiyorsa ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulması adımında kendi banka hesabını "güzel yaşam"ın önüne koyduğu için bu yaşamın kurulmasına engel oluyor. dolayısıyla kendi banka hesabına diğer her şeyden daha fazla önem vermiş oluyor. zulüm karanlığı içine ışık yakıp aydınlatabileceğin bir karanlık türü olarak bahsedilmez kuran'da. zulümden kaçınmanın tek yolu, onu terketmektir. şöyle özetleyebiliriz; gece yön kaybını (dalalet, ne yapacağını bilememek) işaret ederken, zulümat direkt ters yönde gitmeyi (insanın hayırlı iş yapmasını engelleyen her türlü eylem-duygu-düşünce) işaret eder. örneğin bağımlı bir insanın, bağımlı bulunduğu madde-his-düşünce nedeniyle ortak ve çoğulcu yaşam kurulmasına katkıda bulunamadığı için, eylemleri kısıtlandığı için kendine uyguladığı bu "zulüm"den kurtulmasının tek yolu bağımlılığını terk etmektir. bu bağımlılık bir madde bağımlılığı olabileceği gibi, her türlü önyargı, kuruntu, travma gibi şeyler de olabilir. yıllarca tarikat etkisinde kalarak büyümüş bir insanın, seneler boyu gördüğü o beyin yıkama operasyonlarından bağımsız bir düşünce geliştirmesi oldukça zordur, bu insanın yaşadığı tüm hayatı ve aldığı tüm kararları objektif bir şekilde masaya yatırmalı ve islamın birinci şartını en sert ve sürekli şekilde uygulamalıdır: özeleştiri. müminlik iddiasında bulunan insan zulümattan (karanlıklardan) özeleştiri yaparak uzaklaşmanın birinci adımını atar. 
sureye dönersek, surede zıtlık-karşıtlık-eşlik kavramları üzerinden ortak ve çoğulcu yaşamın kurulması için en önemli adımlardan biri olan "mal/servet tasavvuru - sahiplik/mülkiyet duygusu" hakkında bilgiler veriliyor. sure gece'nin şahitliği (dile gelmesi) ile başlıyor ve ortak ve çoğulcu bir yaşam kurulması için tam olarak neyi nasıl yapacağını bilmeyen (dalalet-yön kaybı) mümin adayı topluluğun mal tasavvurunu şekillendirmeyi (inşa etmeyi) hedefliyor. aynı zamanda sure içinde verilen terimlerin öğrenilmesi için zıtlıklar-eşlilikler-karşıtlıklar kullanılıyor; bu sayede kuran ayetlerini daha iyi analiz edebiliyoruz. bu karşıtlık-eşlilik-zıtlık kullanımı kuran'daki söz sanatlarından biridir ve kurani (kurandan çıkan) terimlerin içleri (anlam dünyaları) bu teknik ile doldurulur. aşağıdaki ayetlerin analizi esnasında bu tekniği daha iyi kavrayacağız. 

suredeki ayet sayısı: 21

1. Velleyli iżâ yaġşâ
2. Ve-nnehâri iżâ tecellâ
3. Vemâ ḣaleka-żżekera vel-unśâ
4. İnne sa’yekum leşettâ
1. ayetin türkçesi: kuşatıp örten gece şahit olsun
2. ayetin türkçesi: (yararak) ortaya çıkan gündüz şahit olsun
3. ayetin türkçesi: erkek ve dişinin yaratılışı şahit olsun
4. ayetin türkçesi: kesinlikle sizin çabanız çeşit çeşittir
suremiz yemin vav'ı ile başlıyor. daha önceden bu yemin vav'larının yemin etme değil de dile gelme-şahit olma anlamlarına geldiğini anlatmıştık: kuşatıp örten gece şahit olsun. kuranda leyl (gece) kelimesi bir şahitlik cümleciğinde geçiyorsa asla tek başına kullanılmıyor. duha suresi ikinci ayetinden hatırlayalım, orada da sakinleşen gece şahit olsun ayeti vardı. ayette v el-leyl şeklinde geçiyor, gece kelimesinin başında bir el (the) takısı var. burada iki farklı anlam çıkıyor: ya özellikle bir geceden bahsediliyor ya da tüm gecelerden bahsediliyor. hangi anlamın daha uygun olduğunu ikinci ayete bakarak anlamaya çalışalım. ikinci ayette geceyi yarıp ortaya çıkan (tecelli eden) gündüzden bahsediliyor. ayetteki gündüz kelimesinin başında el (the) takısı yok, o halde ilk ayette bahsedilen gecenin de bütün geceler olarak anlaşılmasında bir sakınca yok. buradaki kural ingilizcedeki gibi "the police => polisler, polis ekibi). ayetlerde "iza" gelecek zaman kipi kullanılmış, bu kip geçmiş zaman fiili ile kullanıldığında olmadı ama sen oldu bil manasındadır, gerçekleşmesi kesin olan gelecek zaman... daha önceki analizlemizden hatırlayacaksınız gece kelimesi (içinden aydınlatılabilen gece) vahyin yokluğuna, dalalete (yön kaybına) işaret etmekteydi. gündüz kelimesi de artık yön bulmanın ışık eşliğinde daha kolay olduğu bir ortama yani vahyin gelip yol göstericiliğe başladığı zamanı işaret ediyor. üçüncü ayette yine bir yemin vav'ı var. ancak buradaki vav'ın hemen sonrasında "ma" geliyor ve bu "ma" ayete 2 farklı anlam katıyor. ayetin türkçesi kısmında birincisini yazdık. diğer muhtemel anlam da şu: erkek ve dişiyi yaratan (zat) şahit olsun. iki çeviri de sure-anlam bağlamında uygun. ilk iki ayette karşıt kavramlar verilmişti: gece-gündüz. üçüncü ayette de eş (ezvac) kavramlar veriliyor: erkek-dişi. eş kavram dediğimiz biri olmadan diğeri olmayan anlamında. karşıt kavram dediğimiz biri olunca diğeri olmayan anlamında. dördüncü ayette şahit olan şeylerin (gece-gündüz, erkek-dişi) ne için şahit olduğu ayeti geliyor. gece-gündüz ve erkek-dişi ne için şahit olsun/dile gelsin: çabalarımızın çeşit çeşit olduğu hakkında. yani ayetler yeryüzündeki çeşitliliğe ve çok kutupluluğa dikkat çekiyor. bu kutupluluk karşıt kavramlar da olabilir (iman-küfür, mümin-müşrik gibi) eş kavramlar da olabilir. ayetin başındaki inne kesinlik ve var oluşu gösterir, yani böyle bir şey "var", bu var olan şeye göre kendini ayarla demektir. aslında bu "inne" kelimeleri doğrudan "ikra" (okuma anlama) ile ilgili. kuran muhtabı (okuyucu), allah tarafından böyle bir şey var ve kendini buna göre ayarla diye uyarılmış oluyor. bir nevi yol gösterme gibi, fizik dersinde bir sabit değeri öğrenmek gibi düşünebilirsiniz. 
gelelim bu ayetler ile allah muhataba (önce nebiye sonra bize) ne anlatmak istiyor? kuran-sure-ayet analizine ilk başladığımızda vahyin nuzül olduğu ortamdan bahsetmiştik. genel olarak o toplumdaki en büyük problem kabilecilik diyebiliriz. günümüzdeki problemlerin kaynağı da aslında bir nevi kabilecilik. bizden olmayan yaşamasın, bizden olmayan sürünsün bakış açısı topluluklarda her zaman acı çeken bir insan grubunun yaşamasına neden oluyor. hem toplum çeşitlilikten faydalanıp yeni şeylerin (ürün, fikir...) gelişmesine engel oluyor hem de bir sürü insanın hakkı-emeği gasp edilmiş oluyor ve dibe itilen bu insanlar günü gelince kazan kaldırıp toplumu komple yok oluşa sürüklüyorlar. sırf kendisinden ya da kendisine avanta verdi diye vergisi affedilen bir şirketin varlığı, yani halkı sömüren bir yapının varlığı, toplumun huzurunu ve refahını doğrudan tehdit ediyor, günü gelince varlığı tehdit edilen ve düzgün yaşayan bir grup insan isyan edip ne var ne yok yakıp kül ediyor. aslına bakarsanız cahiliyye müşrikleri ile günümüz müşriklerinin farkı pek yok, ikisi de şirketleşen yapılar kurarak, halkı sömüren oluşumlar. tam şu anda şunu söylemek lazım, kuran'da geçen terimleri sadece allah ile ilgili sanmak aptallıktır. terimler iki uçludur ve daima bir ucu da insandadır. müşrik kelimesi allahı çoklayan (ortak koşan) anlamıyla allaha uzanan bir kelime, ama diğer yönüyle de insanlara uzanıyor ve bizim sorumluluğumuz bize dokunan kısmı ile ilgilenmek. sonuça allah kendisine ortak koşulunca bir şey kaybetmiyor ya da kazanmıyor. olay tamamen biz insanlar ile ilgili. yukarıdaki dört ayetlik ayet grubunun da bize anlatmak istediği çeşitliliğin bir kazanım bir avantaj olduğudur. dünya çok çeşitlilik, çok kutupluluk üzerine kurulmuştur ve dünyayı-insanları okurken buna dikkat etmeliyiz. tek tipleşme-kabileleşmeye karşı çıkmalıyız. farklıyı, değişiği korumalıyız. amacımız ortak ve çoğulcu bir yaşam kurmak, bütün farklılıklardan yararlanıp daha iyiyi hedefleyen bir toplum kurmak. 

5. Fe-emmâ men a’tâ vettekâ
6. Ve saddeka bilhusnâ
7. Fesenuyessiruhu lilyusrâ
5. ayetin türkçesi: örneğin/sözgelimi/mesela kim malını paylaşır ve sorumluluk bilinci ile davranırsa
6. ayetin türkçesi: ve en güzel olanı tasdik ederse (sadakatinin gereğini yaparsa)
7. ayetin türkçesi: en kolayı ona kolaylaştırırız
beşinci ayette bu çeşitliliğin getirdiği sonuçlar aktarılıyor. dünyada devrimci ve diğer insanlar için kendini feda edenler olduğu gibi, zayıflara zulmeden, fakirin ekmeğini çalanlar ve bilinçli ya da bilinçsiz buna destek verenlerle dolu. darlık olmadan refahın anlamını yitirdiği gibi; imanın değeri de küfrün varlığında anlaşılıyor. ancak tabii hepsinin sonuçları var. bu üç ayetlik grupta da eylem-sonuç ilişkisini analiz edeceğiz. beşinci ayet "fe-emma" ayrıntı ve açıklama vurgusudur, bu sebeple o kelimeyi "örneğin/sözgelimi/mesela" diye çevirdik. dördüncü ayette insanların çabalarının çeşit çeşit olduğu belirtilmişti, şimdi de buna bir örnek veriliyor hem de bu örnekle bir mal tasavvuru inşa ediliyor. ayetteki "a'ta" kelimesi gönüllü ya da gönülsüz verme anlamındadır, "i'ta" şeklinde gelseydi gönüllü vermek (içinden gelerek vermek) anlamında olacaktı. burada herhangi bir şekilde malını verenden bahsediliyor. ayet vetteka diye devam ediyor. vetteka => takvalı davranmak. takva kelimesini şurada analiz etmiştik, tekrar hatırlamakta fayda var: [Vizyoner Tefsir 2 - Alak Suresi (İkra - Oku/Anla)]. ayeti kim malını paylaşır ve koruma-kollama-sorumluluk bilinci ile davranırsa diye anlamak isabet olacaktır. ayette, muhataba iki adet şart koşuluyor. altıncı ayette üçüncü şart geliyor: en güzeli tasdik ederse. "hüsna" kelimesini en güzel olarak çevirdik, çünkü burada nitelenen şeyler direkt allah (güzelliğin kaynağı dolayısıyla en güzel) olabilir ya da kurandan bahsediyor da olabilir. sonuça ortak ve çoğulcu yaşamın kurulması için olan her şey güzeldir. bu güzelliği tasdik ederse, yani bu güzelliğin oluşması için gereken eylemleri yaparsa. kuranın performatif bir kitap olduğundan bahsetmiştik, kuran eylem kitabıdır. bu sebeple tasdik etme işini de eylemsel olarak anlamalıyız. sonuça insanın bir şeyi içinden tasdik etmesinin kimseye bir faydası yok. peki bir şeyi nasıl tasdik ederiz: tamamen o şeye uygun eylemler yaparak. eşine sadık olduğunu iddia eden bir kişi eşini aldatmayarak ilişkisini tasdik eder. ya da milliyetçi olduğunu iddia eden biri eylemlerinde kendi milliyetinin çıkarlarını önceleyerek milliyetçiliğini tasdik etmiş olur. olay tamamen eylem bazlı.
altıncı ayetin sonucunda bize üç adet şart koşulmuş oldu: malını paylaşmak, yaşamı kurucu-devam ettirici (sorumluluk) bilinçte olmak ve en güzele olan sadakatini ispat edecek eylemlerde bulunmak. yedinci ayette bu şartların sağlanması halinde olacak olan belirtiliyor: en kolayı ona kolaylaştırırız. "yusr" kelimesi burada iki anlamda olabilir: kıyamet sonraki kolaylık (cennet) işaret ediliyor olabilir ya da insanlığın dünyada kolayca-rahatça yaşaması da işaret ediliyor olabilir. iki anlam da sure-ayet bağlamında uygun. eğer bir insan malını paylaşır, sorumlu davranır ve engüzele olan sadakatini eylemleriyle ispat ederse ona cennete giden yolu kolaylaştırırız. ya da eğer bir insan malını paylaşır, sorumlu davranır ve engüzele olan sadakatini eylemleriyle ispat ederse ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulmasına giden yolu kolaylaştırırız. zaten çoğulcu yaşam kurmak için yaptığımız eylemler bizi cennete sokacak. 
dikkat edildiyse sure başından beri herhangi bir ritüele yönlendirmiyor. şu kadar namaz kılana ya da oruç tutana ya da müslüman olana kolayı kolaylaştırırız demiyor. cennet için, en kolay için şart koşulan şeyler malını paylaşmak, sorumlu davranmak ve güzelliğe sadakatini ispat etmek. 

8. Ve emmâ men beḣile vestaġnâ
9. Ve keżżebe bilhusnâ
10. Fesenuyessiruhu lil’usrâ
11. Vemâ yuġnî ‘anhu mâluhu iżâ teraddâ
8. ayetin türkçesi: ve ancak kim cimrilik eder ve kendi kendine yetiğini sanarsa
9. ayetin türkçesi: ve en güzel olanı yalanlarsa
10. ayetin türkçesi: en zoru ona kolaylaştırırız
11. ayetin türkçesi: çukura düşeceği zaman ona malı fayda vermeyecek
sekizinci ayet ve-emma ile başlıyor, tıpkı beşinci ayet gibi, ayete kattığı anlam da aynı. şimdi analiz edeceğimiz ayet grubunda da ikinci çeşit örnek tipten bahsediliyor. ayette, beşinci ayetin zıttı veriliyor: kim cimrilik eder ve kendi kendine yettiğini sanarsa. altıncı ayet bu kişinin yaptığı üçüncü hata ile devam ediyor: ve en güzel olanı yalanlarsa. bu ayet grubunda verilen kötü örnek tip neler yapmış: cimrilik etmiş, kendi kendine yettiğini sanmış (allah olmadan ayakta dururum sanmış) ve en güzel olanı (vahiy, allah, yaşam kurucu ahlaki ilkeler) yalanlamış ve dolayısıyla da yedinci ayette bahsedildiği gibi zor olan kendisine kolaylaştırılmış. nedir bu zor (zorluk) olan ve neden zorluk kelimesi tercih edilmiş? karşılaştığımız şeyleri genelde iyi-kötü (hayır-şer) olarak nitelendiriyoruz ve bu nitelemeler tamamen insanın şahsi yorumu, hatta çoğu zaman çıkarına göre atfedilen sıfatlar. allah katında şer olmadığı için, zorluk kelimesi kullanılmış. bu kelimeleri (zorluk ve kolaylık) aslında daha öncelerden analiz ettiğimiz cennet-cehennem ayetleri ile birlikte düşünmek gerekir. hatta bu suredeki onbeşinci ayete bakınca insanın zorluk ve kolaylık kelimelerinin ne anlamlara geldiğini daha iyi anlayabiliyoruz. bu yüzden bu ayetin analizini hemen aşağıda, onbeşinci ayeti incelerken yapacağız.
onbirinci ayete geçelim. ayette teredda kelimesi geçiyor, başaşağı çukur yere düşmek demek. allah malını paylaşmayan için başaşağı çukura düşerken diyor. malı paylaşmak yükselmek, cimrilik etmek düşmek diye nitelenmiş. ayetteki "vema" kelimesine göre aslında başaşağı düşerken malı kendisine fayda verir mi? diye de çevrilebilir ancak anlam olarak bir şey farketmeyeceği için yukarıdaki şekilde çevirmeyi iyi bulduk. ayetteki anafikir açık, dünyada kazandığın seni ahirette (hesap gününde) kurtarmayacak. dünya sınavına ilişkin güzel ve açıklayıcı bir ayet, hedef alınan zihin aslında kabede bulunan menat putunun temsili ile aynı: money, yani para. 

12. İnne ‘aleynâ lelhudâ
13. Ve-inne lenâ lel-âḣirate vel-ûlâ
14. Fe-enżertukum nâran telezzâ
15. Lâ yaslâhâ illâ-l-eşkâ
16. Elleżî keżżebe ve tevellâ
12. ayetin türkçesi: kesinlikle doğru yola yöneltmek bizim işimizdir
13. ayetin türkçesi: ve kesinlikle geçmiş de gelecek de bizimdir
14. ayetin türkçesi: ben sizi alev saçan ateşe karşı uyardım
15. ayetin türkçesi: "eşka"dan (eşkıya-bağlantısız) başkası orada ateş ile doğrultulmayacaktır
16. ayetin türkçesi: o ki yalanladı ve sırtını döndü
onikinci ayette doğru yolu gösterecek olanın allah (kuran, vahiy) olduğu belirtiliyor. eğer doğru yola gireceksen dediklerime kulak ver diyor yani. sana doğru yolu gösterecek olan banka hesabın ya da tapuların, yatların, katların değil. doğru yolu bulmak istiyorsan bakacağın yer belli. başka yere bakıyorsan orası doğru değil demek bu. gayet açık bir ayet. onüçüncü ayette hem sonranın hem de öncenin allahın mülkiyetinde olduğu belirtiliyor. ayette ahiret kelimesi şu andan sonrası için kullanılıyor; ula kelimesi de şu andan öncesi için kullanılıyor. önceki ayetle birlikte okuduğumuzda, doğru yolda yürüyüp kolay olan sonuca ulaşmak için allaha ve vahye itaat dışında bir ihtimalin bulunmadığı anlatılmak istenmiş. doğru yolda yürüyüp kolay sonuca ulaşmak için vahye bak diyor kısaca söylemek gerekirse. 
ondördüncü ayet, oldukça açık bir ayet. ayette telezza fiilinde şöyle bir nükte var; kelimenin anlamı kışkırtılmış (alevler saçacak şekilde kışkırtılmış) anlamında ancak nüktesi şurada, fiil çekim olarak kışkırtanın olduğu bir kışkırtma anlamı taşır, kendi kendine kışkıran değil. sen kışkırtıyorsun denmek isteniyor. allah bu ayette insanın kendisinin kışkırttığı ve alevler saçan o ateşe karşı uyarıyor. 
onbeşinci ayete geldik. bu ayette kolay-zor kelimelerini de analiz edeceğiz. ama önce eşka kelimesini analiz edelim. eşka => eşkıya(şakinin çoğulu) => şaki (eşkıyanın tekili). eşka kelimesi bağlantısız ve kopuk demek aslında. yukarıda doğru yola yöneltmek bizim işimizdir deyip, çözümün kendisi ile bağlantıda olmaktan geçtiğini belirten allah, bu bağlantıyı kurmayanlara (sırtını dönenlere yani) eşka yani bağlantısız-kopuk diyor. allah ile, güzel olan ile, ortak ve çoğulcu yaşamı kuran ilkeler ile bağlantısı bulunmayan insana eşka deniyor, eşkıya yani. ayette "yaslaha" fiili geçiyor. bu fiilin kökü "salla"dır. bu kelime (salat-salla-yusalli) kuran'ın anahtar kelimelerinden biridir. ilk inen surede de yer alıyor bu kelime, tekrar hatırlamak aşırı önemli, lütfen tekrar okuyunuz 9-12 ayetler arasını. hatta okumuşken o kısımda yer alan takva kelimesi analizine de lütfen bakınız. birazdan takva kelimesinin geçtiği bir ayeti analiz edeceğiz: [Vizyoner Tefsir 2 - Alak Suresi (İkra - Oku/Anla)]. salat kelimesinin ilk anlamı "dik-destek"tir. şöyle bir cümle var örnek olarak müthiş oturuyor bu ayetteki kullanıma: salleyt'ul oud => yamuk odunu-ahşapı çok yüksek ısı ile doğrultmak anlamında. tahtaların içinde bir madde var, bu madde aşırı yüksek sıcaklıklarda yapısı bozuluyor ve ahşap malzeme plastik esnek çubuk gibi esnetilebiliyor. salat dik-destek demek, salla desteklemek-dik hale getirmek demek, yasla doğrultmak-dikeltmek demek, yaslaha da doğrultulmak-dikeltilmek anlamına gelmiş oluyor. o halde ayetin tercümesi de yukarıda yaptığımız gibi olmaktadır. buradan şu anlamlar çıkarılabilir
- ölümden sonra da tekamül-ilerleme-gelişim devam edecek
- dünyada yeteri kadar mümin olamayan yamuk insan, ölümden sonra yoğun bakım ünitesine alınacak ve orada yüksek ısıl işlem ile doğrultulacak, dik ve doğru bir hale getirilecek. bu işlem de zor bir işlem. o halde yukarıdaki onuncu ayette geçen "usr-zorluk" kelimesinin neden seçildiğini anlıyoruz. bu zorluk allah için bir zorluk değil tabii ki. insan için zor, güzel ve rahat bir şekilde dünyada doğrultulmak varken (kolay olan yani), ölümden sonra zor bir işlemle doğrultulacak bazı insanlar. bu yüzden malımızı paylaşalım ve dünyada henüz hayattayken doğrultulalım ve öldükten sonra da sohbete devam edelim inşallah.
onaltıncı ayette, daha önceki surelerdekine benzer şekilde, müşriğin vahiy ile karşılaşmasının sonuçları aktarılıyor. müşrik insan, yani sömürü yapıların parçası-destekçisi, vahiyle karşılaştığında kendi çıkar döngüsü sarsılacağı için vahyi yalanlıyor. vahiy malını ver diyor, zengin müşrik ise hayır bana lazım onlar diyor. yalanlamak birinci adım. ikinci adım ise sırtını dönmek, yani kuran'ın bildirdiği ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasına dair olan ilkelerden uzaklaşmak. onun yerine insanları sömüren ilkelere yakınlaşmak.  

17. Ve seyucennebuhâ-l-etkâ
18. Elleżî yu/tî mâlehu yetezekkâ
19. Vemâ li-ehadin ‘indehu min ni’metin tuczâ
20. İllâ-btiġâe vechi rabbihi-l-a’lâ
21. Ve lesevfe yerdâ
17. ayetin türkçesi: ve sorumluluk bilincinde davranan (etka-müttaki-takva) o ateşten uzak tutulur
18. ayetin türkçesi: o ki malını gönüllü paylaşır, arınarak artar
19. ayetin türkçesi: ve onun bu yaptıkları birinden gelen nimete karşılık değildir / yaptıklarında karşılık beklentisi yoktur 
20. ayetin türkçesi: yalnızca yücelikte eşsiz, eğitici ve öğretici allahının yüzüne (vech) varmak içindir
21. ayetin türkçesi: ve yakında razı olacaktır

onyedinci ayette eşka (allah-yaşam ile bağlantısı kopmuş eşkıya) kelimesinin zıttı verilmiş: etka. bu kelime takva kelimesinden geliyor. takva kelimesine çalışmıştık, kuranın anahtar kelimelerinden biridir, yukarıda verdiğim linki okuduğunuzda umarım takva kelimesinin analizini de okumuşsunuzdur: koruma kollama bilinci ile sorumlu davranma, ortak ve çoğulcu yaşamın oluşması ya da devamı için eylemlerde bulunma. ondördüncü ayette geçen kışkırtılmış (telezza) ateşten sorumluluk bilinci ile davrananlar uzak tutulacaklarmış. yani insan malını paylaştığı ve güçsüzü koruyup kolladığı ölçüde, ortak ve çoğulcu yaşamı desteklediği ölçüde kışkırtılan ateşten uzak tutulacakmış. ayrıca eşka-bağlantısız olduğuna göre etka-bağlantılı. kim ile allah ile, vahiy ile, yaşam ile, doğru ve çoğulcu bir yaşam ile bağlantılı. sorumlu davranan insan, diğer insanlara yardım eden yani onlarla bağ kurandır. ayrıca insanın özünün alak-"bağ-sevgi" olduğunu da alak suresinde işlemiştik. insanın özüne yani fıtratına uygun davranmasının özeti budur, paylaşım ve bağ kurmak. takva budur.
onsekizinci ayette onyedinci ayette bahsettiğimiz takvalı insanın paylaşım özelliğinin detayına iniyor. o ki (ellezi)... ayette yu'ti fiili kullanılmış. beşinci ayetteki a'ta kelimesinden ince bir farkı var, a'ta genel olarak vermek demekken, i'ta içinden gele gele vermek demek, hatta tam türkçe çevirisiyle gönlünden kopmak demek, gönüllü paylaşmak demek. bu kişi malını gönüllü paylaşmış ve "yetezekka" arınıp artmış.
zekat
yetezakka => tezakka => zeka. zeka'nın anlamı artmaktır. ancak şöyle bir nükte var, akıl temiz, düzgün, stressiz, sakin düşündüğünde artar, çoğalır, kapasitesi genişler. bir ağaç düşünün, budamazsanız seneye meyve yerine ince çubuk alırsınız bol bol. budananın meyvesi artar, sakin zihnin ürettiği fikir daha temiz ve daha etkilidir. çoğunluğu eleştirip, çoğulculuğu öneren allah, mal tasavvurunda da aynı zeka gibi, aynı meyve ağaçları gibi budanarak artan bir anlayışın zihinlere yerleşmesini hedeflemiştir. arınan artar, artması için arındırman lazım, arındırman için budaman yani paylaşman gerekir. ve bunu gönüllü yapman gerekir. zekatını ver ki malın artsın. bu küçük zekat başlığına birçok kez döneceğiz kuran ayetlerinin analizlerinde. 
ondokuzuncu ayet, takvalı davranan ve ateşten uzak tutulan insanın diğer bir özelliğine değiniyor: çıkarcı olmaması. kaz gelecek yerden tavuk esirgemeyen insan islamın kapsam alanı dışında yani. bu arada çıkar kelimesini sakın sadece mal karşılığı olarak iki insan arasındaki çatışma gibi algılamamalısınız. insanın sadece kendisini iyi hissetmek için yaptığı paylaşım da buna girer. paylaşımı hangi duyguyla yaptığınız da çok önemli. ben cennette hurilerle fink atacağım diye zekat veriyorsanız ahirette huri ile değil muhtemelen nuri ile karşılaşacaksınız. paylaşımı insanlığı odağa alarak yapmalısınız. paylaşırken dahi ortak ve çoğulcu yaşama verilen destek sürekli sorgulanmalı. insan, eylemlerini ve bu eylemlere kaynaklık eden duygu dünyasını sürekli sorgulamalı ki daha güzele doğru allah onu yöneltsin. her zaman diyoruz: islamın birinci şartı özeleştiridir. 
yirminci ayette paylaşım yapan, takvalı insanın hedefi belirtiliyor: yücelikte eşsiz allah'ın vechi. vech kelimesini yüz olarak çeviriyorlar genelde. yakaladığım bir nükte var bu kelime ile ilgili, ancak o da ççok sonralarda analiz edeceğimiz bir ayet: maide suresi altıncı ayet. abdest ayeti diye bilinir, abdest kelimesi farsçadır bu arada, kurandaki arapça karşılığı wudu'dur. ayette salat (namaz) öncesi (ayette kumtum(kalkmak) kelimesi ile kullanılmış bu yüzden namaz ritüelinden bahsediyor) yapılması gereken temizlik sürecinden bahsediliyor. diyor ki önce yüz el dirsek... kuranda kelimelerin sıralaması önemlidir, mesela ahiret (sonra-gelecek-ölümden sonraki yaşam) kelimeleri her zaman ula (geçmiş yaşam) kelimesinden önce gelir ki bu geleceğin geçmişten önemli olduğunu vurgulamak içindir. vahiyde sıralama önemlidir. ayette yüz-el-dirsek diyor. el-dirsek-yüz demiyor. önce el mi yıkanır yüz mü? el yıkanır. o zaman buradaki kelime yüz olamaz. ancak insanın yüzünün temsil ettiği bir şey olabilir: zihin. namaza kalkmadan önce insanın zihnini temizlemesi, ayetleri okudukça anlamların bizi etkilemesi açısından en önemli şeydir. bu yüzden bu ayetteki vech kelimesini de allahın zihni, karar verme yapısı, ahlakı olarak alabiliriz. o halde yirminci ayette bahsedilen hedef şudur: takvalı insan gönüllü ve çıkarsız paylaşır ve yükselir, yüceleşir. dünya kelimesinin edna kelimesinden türetildiğini ve aşağı-düşük-kalitesiz hayat anlamına geldiğini söylemiştik. o halde malını paylaşan insan yücelik olarak yükseliyor ve dünya hayatının üstüne çıkıyor. malı onun değil, o malın sahibi oluyor. ve bunu allah gibi olabilmek için, birazcık olsun ona benzeyebilmek için, allahın zihin yapısında karar almak için yapıyor. zikir kelimesini analiz etmiştik hatırlarsınız: [Vizyoner Tefsir 3 - Müzzemmil Suresi (Kişilik İnşası)]. zikir de bellekte allahın ortak ve çoğulcu yaşamı var edici-destekleyici ilkelerini tutup bunlara göre eylemde bulunmaktı. bu ayet grubunda bahsedilen insan allahı zikretmiş oluyor, çünkü malını paylaşıyor ve yücelip allahın vechine varmaya çalışıyor. 
yirmibirinci ayette müminin gönlüne su serpiliyor: yakında razı olacaktır. bakın burada allahın kulundan razı olmasından bahsetmiyor. allah zaten yaratarak ve zaman tanıyarak razı olma sürecini başlatmış. buradaki fark kulun razı olması. kendinden, allahtan, yaşadıklarından, her şeyden razı olması. tam bir tatmin olmuş ruh hali. 
özetleyelim:
malını gönüllü paylaş - çıkarcı olma - allahın zihin yapısına yaklaşıp yücelme - ve öldül: her şeyden razı olma
ödül büyük, allah hepimize nasip etsin.