Vizyoner Tefsir 1 - Fatiha Suresi (Kuran Özeti, Açılış)

rahman rahim olan allahın adıyla

ilk inen ayet paketinin alak suresi 1-5 ya da 1-7 ayetleri olduğunu kesin bir şekilde biliyoruz. fatiha kelime anlamı olarak "açılış" demektir. bu yüzden tefsire türkçe anlamı "açılış" olan sure ile başlamak istedim. aynı zamanda bu yarı sure yarı dua adeta kuranın bir özetidir ve ileride yorumlayacağımız ayetleri ve sureleri de fatiha suresinde verilen bilginin ve yönlendirici ilkenin ışığında yapacağız. 

suredeki ayet sayısı: 7

1. Elhamdu li(A)llâhi rabbi-l’âlemîn(e) [VİZYONER AYET]

ayetin türkçesi: hamd-övgü yalnızca evrenin eğiticisi-öğreticisi allaha aittir

ayetin hedefi: övgü problemi

hamd: övgü

rab: eğitici-öğretici

alem: evren

tefsirin ilk kısımda vahyin indiği ortamı özetlemiştik. bölge edebiyatında methiyenin fazlaca önemsendiğini yazmıştık. methiye yani fazla övgü, gerçeklerin (hakikatin) görünmesinde başlıca engellerden biri olduğuna göre, hakikatin ortaya çıkması için övgü problemini yok etmek gerekiyor. ayrıca hem övgü insana olduğundan farklı da hissettirebiliyor, insan kendi hakkındaki gerçekleri bile göremiyor. fazlaca övülen kişi olmadık şeyleri kendine hak görebiliyor. bu da diğer insanların hakkına girilmesine yol açıyor. ucu kaçırılan övgü, bu anlamda toplumsal düzenin bozulmasında, kişinin ahlakını ve haddini (sınırını) şaşırmasına neden oluyor. ayette hamd yani övgünün yalnızda evrenin rabbinde yani eğitici-öğretici olan allaha ait olduğu yazıyor. allaha ait olan şey insana emanettir. emaneti de ölçülü ve özenli kullanmak gerekir. 

çıkarılan ders: hiç kimseyi ölçüsüzce övmemek gerekir. bu hem bizim için kötü hem de övülen için kötüdür. övülen insan haddini aşabilir, hakları hududları çiğneyebilir. onun bu bozgunculuğuna sen de bu insanı överek yani ona cesaret vererek katkıda bulunma. elindeki bu övgü emanetini ölçülü ve özenli kullan. eğer seni överlerse, tüm övgülerin asıl sahibini hatırla ve gerekirse seni övene engel ol ve övgünün yalnızca evrenin eğiticisi ve öğreticisi allaha ait olduğunu belirt.

2. Errahmâni-rrahîm(i) [VİZYONER AYET]

ayetin türkçesi: sonsuz kere sonsuz kere sonsuz (...) merhametli olan ve bu konuda değişmeyen

ayetin hedefi: açılışta kendini tanıtan allahın öne çıkardığı iki ismi, allahın kartviziti

rahman: sonsuz kere sonsuz kere sonsuz ve sürekli ve değişmeyen (sonsuzluğun tanımı da yine bu evrenin içinde kullanılan bir kelime olduğu için allahın sonsuzluğunu anlatmaya kelimeler bulamadık, çünkü bu kelime dünyada yok, bu yüzden sonsuz kere sonsuz kere sonsuz yazdık. rahman ifadece aynı zamanda süreklilik ve değişmezlik de içerir. yani allahın rahmeti sonsuz kere sonsuz, değişmeyen ve sürekli)

rahim: merhametli, kapsayan, esirgeyen, bağışlayan

bu ayette allah nasıl bir zat olduğunu açıklıyor. evrenin eğiticisi demişti kendine bir önceki ayette, bu ayette de iki ismini en ön plana çıkarıyor. buna allahın kartviziti de demek mümkün. allahın kendisi odağa sonsuz kere sonsuz merhametini, esirgeyiciliğini ve bağışlayıcılığını koyuyor. bu ayet aynı zamanda erkek-tanrı apollocu tanrı görüşüne bir reddiyedir.

çıkarılan ders: allahın sonsuz,sürekli,değişmeyen merhamet sahibi. onu sevmek için yeterli tek sebep. seni var etmiş ve sana sonsuz kere ve sürekli bir şekilde ve asla değişmeyecek bir merhametle yaklaşacak. sonlu dünya hayatının zorlukları baş gösterdiğinde döneceğin yeri bilirsen, döneceğinde göreceğin muamelenin içerğinde sonsuz merhamet olacağını bilirsen, dünya hayatında huzuru yakalamak çok daha mümkün. ne de olsa şu dünyada önem verdiğimiz tüm somut şeyler (eşyalar evler servetler vs yani) yok olacak. var olacak şeyler merhamet gibi yüce duygular. neyin geçici neyin kalıcı olduğunu unutma.

3. Mâliki yevmi-ddîn(i) [VİZYONER AYET]

ayetin türkçesi: din gününün sahibi

ayetin hedefi: patronun kim olduğunu anlatmak

bu ayette de allah kendini tanıtmaya devam ediyor. "din günü" ifadesi infitar suresi 17-19 ayetlerinde de bahsedilmiş. ayeti ayetle açıklama yöntemimiz ile orada bahsedildiğine göre hiçbir insanın hiçbir insana yardım edemeyeceği "hesap günü" (kıyamet) anlamında kullanılmıştır. din günü, halk arasında kıyamet diye bilinen hesap günüdür.

çıkarılan ders: hesap gününün sahibi yalnızca allahsa, o gün hakkında allah dışında kimseden medet ummamak gerekir. sure başındaki övgü problemi ile de ilgili bu. övdüğümüz ve beklenti içine girdiğimiz insanların-fikirlerin hesap gününde yanımızda olmayacağını söylüyor. insana sen bir bireysin diyor bu ayet, tek başına ve allaha direkt bağlı, hesabını da hiçbir insana değil yalnızca allaha vereceksin diyor. ayet adeta tüm otoriteleri, torpilcileri, şeyhleri, şıhları, gavsları bilmemneleri reddediyor. hesap gününde bizi tek değerlendirecek olan allahtır.

4. İyyâke na’budu ve-iyyâke nesta’în(u) [VİZYONER AYET]

ayetin türkçesi: yalnız sana (allaha) kulluk eder ve yalnız senden yardım isteriz.

ayetin hedefi: insanlık onuru, kölelik, biat kültürü

sure başlangıçta allahın kendini tanıtması şeklinde ilerlerken, şimdi de insanların ağzından bir cümle ile devam ediyor. ayetteki "yalnız" kelimesi kesinlik ve şartsızlık taşımaktadır. kayıtsız şartsız itaat edilecek tek zatın allah olduğu belirtilmiştir.

çıkarılan ders: allah ile arana kimseyi ve hiçbir şeyi sokma ve yalnızca-kesinlike allahtan başka kimseden bir şey umma ki başkasına kul köle de olmayasın. sadece ama sadece allahtır kulluğa layık. 

5. İhdinâ-ssirâta-lmustakîm(e) [VİZYONER AYET]

ayetin türkçesi: bizi yönelt, dosdoğru yola
ayetin hedefi: insanın hidayet talebi

hidayet: yönelmek, ilahi yön
sırat-ı müstakim: dosdoğru yol 

*dosdoğru yol terimi diğer inanışlar, farklı bakış açıları tarafından da çokça istismar edilebilen bir terim. tam olarak bu ayette dosdoğru yolun ne olduğu açıklanmamış. kuranın ilerleyen ayetlerinde bu açıklanıyor. şimdilik temelde şunu söyleyebiliriz, dosdoğru yol en maksimum güzellikte ve verimde bir yaşamın ve toplum yapısının kurulmasıdır. 

hidayet kavramına tefsire giriş kısmında değinmiştik. hidayet yön bulma, ilahi yönelme anlamında. çölde yön bulmanın hayat-yaşam anlamına geldiğini yazmıştık. ayetin hedefinde biz insanlar varız, ayet biz insanların ağzından yazılmış zaman ve kişi kipi olarak. bunun anlamı hidayete ermenin (doğru yola girmenin) insanın talebi doğrultusunda gerçekleşeceğidir. sıratı müstakim derin bir anlam, bunu dosdoğru yol olarak çeviriyorlar ben de bu çeviriyi aynen alıyorum. hayatı bir yol olarak ele alıyor kuran ve bu yolda dosdoğru yürümenin anahtarı olarak da öncelikle insanın hidayet talep etmesi gerektiğini belirtiyor. hidayete eren kişi, yani yönünü bulan kişi artık nerede ne yapacağını o kadar iyi biliyor ki, dokunduğu yerden hayat fışkırıyor. dünyada sağlıklı bir yaşamın kurulması için herkesin nerede, neyi, nasıl yapacağını iyi bilmesi gerekiyor. bunun da allahtan talep edilen bir şey olduğunu biliyoruz. 

çıkarılan ders: hidayet talebi insanın kendinden çıkmalıdır. ve doğrudan allahtan hidayet talep edilmelidir. ancak öncelikle insan kendinin doğru yolda olmadığını anlamalı. bunun için de özeleştiri yapması gerekiyor. bir önceki ayette yalnız-kesinlikle allahtan yardım istenmesi gerektiği belirtilmişti. burada da bir başkasının bize doğru yolu gösteremeyeceğini anlıyoruz. bu kişi peygamber bile olsa, kimse kimseye doğru yolu gösteremiyor, bu yalnızca allahtan talep edilebilen bir şey ve allahtan bunu talep etmek için önce özeleştiri yapmak gerekiyor. bunun farkında olmak müthiş bir şey, çünkü evrendeki gaybın (bilinmezin) işleyişiyle ilgili bilgi sahibi olmak müthiş bir anahtar. istenecek şey basitmiş: özeleştiri yapılacak, hidayet istenecek ve allah yönü gösterecek, biz de o dosdoğru yolda yürümeye çalışacağız. 

6. Sirâta-lleżîne en’amte ‘aleyhim ġayri-lmaġdûbi ‘aleyhim velâ-ddâllîn(e).(Amin) [VİZYONER AYET]

ayetin türkçesi: nimet verdiklerinin yoluna (ilet), gazaba uğramışların ve sapıtmışların yoluna değil(Amin)

ayetin hedefi: biz insanların yol seçimi yaparken dikkat etmemiz gereken husus.

ayette gazaba uğramışlar dediği yahudilerdir, sapıtmışlar dediği de hristiyanlardır. bölgede yahudiler ve hristiyanların bulunduğunu söylemiştik. bu insanların da bir hayat tarzı ve bakış açısı var. önceki ayetlerde hidayet talebinde bulunmuştuk ve allahın bizi dosdoğru yola yöneltmesini talep etmiştik. dosdoğru yol nedir sorusuna burada cevap veriliyor: nimet verilmişlerin yolu dosdoğru yoldur. yahudilerin ve hristiyanların yaşama bakış açısı bu noktada hatalı yol olarak belirtilmiştir. nimet kelimesi burada kritik, nimeti hep somut şeyler olarak düşünmüştük, yemek gibi, para gibi, iyi bir unvan gibi. nimet burada insanı dosdoğru yola iletilmesini sağlayan zihinsel, ahlaki, psikolojik ve fiziksel durum diye anlaşılıyor. bir insanın dosdoğru yola yönelmesi ve orada yürümesi için nimet gerekiyormuş. nimet demek ki bizim iyiyi kötüyü ayırt etmede kullandığımız, seçimimizi iyiden yana yapmamızı sağlayan bir özelliğimiz. nimet verilmiş kişi dosdoğru yola yöneltildiğinde orada yürüyen kişidir. nimet verilmiş insanlardan nisa suresi 69'da bahsediliyor: 

- gerçeği doğrulayan (allaha sadık olmak da gerçeği doğrulamaktır, islam gerçeğin (hakikatin) dinidir) 

- şahitler (eylemiyle ağzından çıkan ve içinde düşündüğü tutarlı insana şahit deniyor)

- kötülüğün ortadan kalkması için ıslah edici eylemlerle iyiliği yayanlar. ıslah edici eylem en kritik şeylerden biri kuranda. 

*salih amel (ıslah edici iyilik) kavramına sonra değinilecektir. kurandaki en en önemli kavramlardan biridir. iman ile beraber kullanılır. misal olarak şöyle denebilir: salih amelsiz bir imanın şahidi yoktur. 

bu 3 maddeden en az birisi sizde varsa siz de bu nimet verilmiş kişilerdensiniz. nimet verilmiş kişi olarak bu satırları okuyorsanız artık bir sorumluluğunuz var ve dosdoğru yola artık nasıl yöneltileceğinizi biliyorsunuz. bunu talep edin ve bu yolda yürüyün, bunu bilmek bu sorumluluğu getirir.

özlü söz:

düşünmeyi engelleyen her türlü şey şeytan işidir. (imam maturidi)