Vizyoner Tefsir 11 - Fecr Suresi ()

rahman rahim olan allahın adıyla

adını ilk ayetinden alan, erken dönem mekki surelerden biridir. sureyi okuyunca mekki ve erken dönem olduğu anlaşılıyor ancak nuzül tertibinde (iniş sıralamasında) tam olarak yerini tespit için derinlemesine araştırma yapmadık. birkaç farklı nuzül tertibine baktık ve hepsinde leyl suresinin hemen ardına koyulmuştu fecr suresi. itirazımız yok, hatta bu iki sure birbirine de içerik olarak oldukça uyumlu, bu yüzden leyl suresinin hemen ardında yer almasını mantıklı bulduk.
fecr, sözlük anlamı tan vakti demektir, güneşin kendisinin ortaya çıkmadığı ancak kızıllığının görünmeye başladığı andan, kendisinin görünmeye başladığı ana kadarki zamanı işaret eder. şafak anlamına gelmez, şafak akşam vaktindeki, güneş kaybolduktan sonraki kızıllıktır. fecr kelimesine daha detaylı ayet analizi esnasında bakacağız.
dolu dolu bir sure, müthiş güzel bir şahitlikler silsilesi ile başlıyor ve muhtabın zihin dünyası şahitlerin yaptığı çağrışımlarla muazzam miktarda genişletiliyor. kuran ayetlerini üzerinde derin düşünmeden anlamamız mümkün değil, şahitlik ayetleri de bu derin düşünme sürecini en üst noktada başlatan bir sistem. zihin-insanın kendi-duygu dünyası şahitlik ayetini idrakinden hemen sonra kendini toplar, beni izleyen biri var der, yaptığım-görüdüğüm-duyduğum hatta aklımdan geçenler dahi kaydediliyor ve bunlara doğrudan şahit olunuyor der. hazır ola geçen zihin bir üst seviyeye şahit olanın öznesinin işaret ettikleri ile çıkar; bu öyle bir seviyedir ki kelimeler tükense yine de o dünyayı tasvir edemez. şöyle örnek vereyim; kalem suresinin birinci ayetindeki "nûn(c) velkalemi vemâ yesturûn" (nun; kalem dile gelsin ve yazdıkları dile gelsin) kelimelerinin muhammed nebi'nin zihninde canlandırdığı şeyleri kelimelerle tasvir etmek mümkün değildir. kaldı ki zaten müşriklerin yaşattığı o sağlam sömürü düzenini devirip yıkmak için büyük bir duygu-eylem dünyasına ihtiyaç vardır ve buna ulaşmanın yolu kuran ayetlerine düzenli ve disiplinli çalışmaktan geçer, ancak bu şekilde bu şahitlik ayetleri muhatabın zihnini şekillendirebilir. bunu kuranın kendisi söylemektedir, daha önce yaptığımız müzzemmil suresi dördüncü ayetin analizini 
tekrar hatırlamakta büyük fayda var: [Vizyoner Tefsir 3 - Müzzemmil Suresi (Kişilik İnşası)]. şahitlik ayetlerinden sonra surede ad, irem ve semud kavimleri ve firavun ile ilgili minik bir kıssa yer alıyor. daha sonra kuran ayetlerinde (özellikle medeni surelerde) bu kavimlerin adlarını ve firavun kıssalarını bol bol göreceğiz, bu surede bu kavimler ve firavunlar için başlıca helak (yokoluş) nedenleri veriliyor. daha sonra bu nedenlerle bağlantılı olarak yine insan psikolojisine dair özet ama çok temel bir bilgi veriliyor ve bu psikolojiden çıkışın anahtarı verilerek sure bitiriliyor. 

suredeki ayet sayısı: 30

1. Vel-fecr(i)
2. Ve leyâlin ‘aşr(in) [VİZYONER AYET]
3. Ve-şşef’i vel-vetr(i)
4. Velleyli iżâ yesr(i)
5. Hel fî żâlike kasemun liżî hicr(in)
1. ayetin türkçesi: o (the) tan vakti şahit olsun
2. ayetin türkçesi: (belirsiz) on gece şahit olsun
3. ayetin türkçesi: çift şahit olsun, tek şahit olsun
4. ayetin türkçesi: yürüyüp gidecek olan gece şahit olsun
5. ayetin türkçesi: sağlam akıllar için, bunlarda bir şahitlik yok mudur?
suremiz tan vaktinin şahitliği ile başlıyor (kasem vav'larını daha önce analiz etmiştik, hatırlarsınız) fecr kelimesinin kökü FCR, sözlük anlamı "yarıp çıkmak". mesela artezyenden çıkan suya fecir deniyor (musa nebi'nin taşa vurunca yarıp çıkan suya inficar deniyor mesela, yarıp çıkan su manasında) ve FCR diye yazılıyor. aynı şekilde yazılan bir başka kelime: fücur (günah-isyan-kulun isyanı). bu kelime de insanın duruşunu ve karakterini yarıp çıktığı için fücur denmiş ve FCR ile yazılmış. cahiliyye döneminde 100 yıl süren ficar savaşları vardır, haram aylarda savaşmama kültürünü yırtıp attığı için ficar savaşları denmiş ve FCR diye yazılıyor. ayete konu olan fecr kelimesi ise, geceyi yarıp çıktığı için tan vaktine denmiş. ayette fecr kelimesi, başındaki el (the) takısı ile gelmiş; demek ki belli bir tan vaktinden ya da tüm tan vakitlerinden bahsediliyor olması lazım. tüm tan vakitlerinden bahsediliyor olması aşırı düşük ihtimal, çünkü surede de dönüp duran olaylardan bahsedilmiyor, eğer bahsedilseydi sürekli dönüp durarak doğan tan vaktinin şahitliği anlamlı olabilirdi. belli bir tan vaktinden bahsediliyor olması çok daha muhtemel. karanlığı (geceyi) yarıp çıkan tan vaktinin hangisi olduğu konusunda müfessirler bir çok fikir üretmişler: dümdüz yorumlayanlar genelde sabah salatı (namazı) vakti demişler, bu fikre katılmıyoruz. varlığın ilk sabahı diyen var, insanlığın ilk sabahı diyen var. bizim de katıldığımız en güzel yorum büyük usta zemahşeri'nin yorumu: cahiliyye karanlığını yarıp çıkan vahiy sabahı (aydınlığı) şahit olsun. müthiş güzel bir yorum. yeri gelmişken zemahşeri ustayı rahmetle analım: kendisi türk asıllı ancak eserlerini arapça yazmış hep. zemahşeri usta, bedevilerin arasında yıllar geçirip her türlü lehçeyi, deyimi, jargonu vs öğrenmiş biri. el-keşşaf adlı tefsirinde de bunlardan bahsediyor ve bir çok ayetin anlaşılmasında kendisinin bu filolojik yaklaşımı büyük fayda sağlıyor. biz de mesela bazı kelimelerin anlamlarına zemahşeri ustanın el-keşşaf adlı eserinden ya da o eserin şerhlerinden bakıyoruz. tefsire dönelim. ikinci ayet: (belirsiz) 10 gece şahit olsun. öncelikle belirsiz diye neden yazdık? çünkü fecr el (the) belirlilik takısı ile gelmişti. bu takısız geliyor, demek ki direkt belli bir on geceden bahsedilmiyor. ya da şu olabilir: herkesin on gecesi kendinedir, değişkendir. aşr = 10. aşiret (onluklar), öşür, işar gibi kelimelerle aynı kökten gelir. işar kelimesi 10 aylık hamile deve anlamına geliyor, tekvir suresi dördüncü ayetinde rastlamıştık bu kelimeye. öşür de %10 vergi anlamında. leyal, leyl anlamına gelen "gece"nin çoğulu. şahitlik ayetlerini yorumlamak biraz güç, herkesin zihni şimdiye kadar yaşadıklarını analiz edebildikleri derecede dolu. yani herkesin zihininde farklı şeyler canlanıyor bu şahitlik ayetleri okunduğunda. müfessirler de farklı farklı yorumlamış, ve tabii ki herkes kendi grubunun etkisi altında bir yorum üretmiş. hac ritüelinin yapıldığı zilhicce aynının ilk on günü diyen olmuş, ilk ayetteki fecr ile bir bağlantı kuramadığımız için mantıksız bulduk. nuzül sıralamasına göre daha önce nuzül olmuş 10 tane sure olduğu için, hakkı yılmaz bu on gecenin sureleri nuzül olduğu geceler olarak yorumlamış. herhangi bir muhatabın bu yorum ışığında pek fazla kazanımı olamayacğını düşündüğümüz için bu yorum da mantıksız geldi. kadir gecesinin, yani vahyin inmeye başladığı ilk gecenin içinde bulunduğu son on gün diye yorumlayanlar var. ilk ayetle birlikte düşünüldüğünde mantıklı oluyor.  peki nereden çıktı bu ramazanın son on günü olayı? ramazan ayının son on gününde muhammed nebi medine'deki mescid-i nebevi'de her şeyden elini eteğini çekerek kendiyle/rabbiyle başbaşa kalarak bir özeleştiri ve planlama süreci geçirirmiş, bu kayıtlı bir gerçeklik. bu sürece itikaf da deniyor. hatta son yıllarda oldukça yükselen bir trend; gidip eziyet çekerek, mescitte yatıp kalkarak (tamamen taklit üzere bir ibadet) sevap kazandığını sanan akılsızların popüler ettiği bir etkinlik haline gelmiş. anlamını bilmediği halde arapça sure/ayet okuyarak cennete gideceğini sananlarla bu insanlar aynı kişiler. biz anlamayı (ikra) seçen insanlar olarak ayette de bahsedilen on gecenin, taklidi ritüellerle geçirilen bir tiyatro değil anlamaya çalışarak, çözüm üretmeye çalışarak, planlamaya çalışarak bir yandan da özeleştiri yapıp gelişmeye çalışarak geçirilmesi gereken bir sürece işaret ettiğini söyleyebiliriz. muhammed nebi o on gecede acaba nelerle yüzleşti, neleri anladı/farketti, nelere çözüm üretti ya da nelere üretemedi de bu arayışını allah vahiy ile taçlandırdı? o on gecenin muhammed nebi'nin zihnindeki yerinin büyüklüğünü herhalde tahmin dahi edemeyiz. analizini yaptığımız bu ikinci ayette de, surede bahsedilen kıssalar ve yapılan öneriler/uyarılar yerine tam otursun diye muhammed nebi'nin zihnindeki o on gecelik süreçte yapılan fizibilite çalışması bu surede biraz sonra analiz edeceğimiz diğer ayetler için dayanak olsun diye çağrılıyor adeta. eğer bizim böyle bir on gecemiz yoksa oturup üzülelim şu anda ve olması için emek sarfedelim. biz de kendi mağaramıza çekilelim ve bir süre dünyada olup bitenleri düşünelim: dünyadaki/ülkemizdeki/sokağımızdaki acıların kaynağı nedir diye soralım? bu acılarda benim payım nedir, ne yaparsam düzelir, yapmak için içimde neleri değiştirmem lazım, neyi çok seviyorum, gerçekten sevdiğim şeye sığınsam beni kurtarır mı... düşünün yoldaşlarım, bizi ne kurtarır, kalıcı olan nedir, kalıcı olanı nasıl yaparım? kadir gecesi (kadr = güç, güç gecesi, güç transferinin başladığı gece) ramazan ayının son on gününde bir gün olarak biliniyor. tam olarak hangi gün olduğu net değil, eğer bilinmesini isteseydi, o gecenin özellikle hangi güne denk geldiği kuran'da yazardı. sürecin kendisine (ramazan ayına ve sorgulama sürecine) dikkat çekilmek istendiği için tam yeri söylenmiyor. bunu muhammed nebi de tam olarak söylememiş ki bir sürü hadis var kadir gecesinin hangi gece olduğuna dair. biz ülkemizde ahmed bin hanbel isimli şahsın aktardığı bir hadisten dolayı yirmiyedinci günün gecesine kadir gecesi diyoruz. ramazanın son gününe kadir gecesi diyen de var, yirmibeşinci gecedir diyen de var. biz anlamayı seçen insanlar için kadir gecesi, on gece (kısa olmayan bir süre) süren bir sorgulama sonucunda ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasında bir pay sahibi olmak için gideceğimiz yönün bilgisine sahip olduğumuz gündür/gecedir. mesela bizim için dur kuran'ın kapağını kaldırdığımız ve anlamaya çalışarak okumaya başladığımız gecedir. allah emeklerimizi boşa çıkarmasın inşallah. o halde vizyoner ayet olarak diğerlerinden birazcık daha ayırdığımız fecr suresi ikinci ayeti kendi tarzımızda bir kere daha tefsirleyelim: sorgulama-özeleştiri-planlama-farkındalık süreci şahit olsun. 
üçüncü ayete geçelim: çift ve tek şahit olsun. ayette vetr (tek) kelimesi başında el (the) takısı ile geliyor, demek ki belli bir tek'ten bahsediyor. herhalde akıllara sadece tek bir zat geliyordur. çift ise kainattaki çeşitliliğe dikkat çekiyor olabilir. önceki iki ayetin analizinde çıkan sonuçlar gibi, vahyin geldiği gün ve hemen öncesindeki süreçe bağlantılı olması lazım bu ayete yükleyeceğimiz anlamların. iki-zıt-eş kutupluluk olayını bir önceki surede islam bağlamında analiz etmiştik. leyl suresindeki verilmek istenen temel bilgi, mal tasavvuru ile ilgiliydi. bu surede de paylaşma-yığma-mal tasavvuru gibi konular işlendiğine göre bu ayete getireceğimiz en güçlü açıklama bu ayet ile muhammed nebi'nin zihnine leyl suresinin çağrılmasıdır. biz de yeniden okuyarak muhammed nebi'nin o dönemdeki zihnine komşu olmaya çalışalım: [Vizyoner Tefsir 10 - Leyl Suresi (Mal/Servet Tasavvuru)]
dördüncü ayet; yürüyüp gidecek olan gece şahit olsun. ayetteki leyl kelimesi başında el (the) belirlilik takısıyla gelmiş. hangi geceden bahsedildiği malum, fecrin (tan vaktinde) başladığı anda, leyl (gece) yürüyüp gider. vahiy geldiğinde, cehalet gider; karanlıklar kaybolur aydınlık gelir ve artık görmeye ve farketmeye başlarız. farkedilmeye başlanan nedir peki? insanların köleleştirildiği, bilginin saklandığı, ahlak yerin insanın şahsi güdülerinin karar verici olduğu... bu ayette zihin dünyasının genişletilmesi hedefinin yanında muhatap motive edilmektedir. cehalet geçicidir, sömürü geçicidir. bu aslında dolaylı olarak şuna da işaret ediyor: insanın özü iyidir ve gelecek muhakkak iyi olacaktır. 
geldik beşinci ayete. surenin en önemli ayetlerinden biri. hel edatı ile başlıyor, soru cümlesi yapısında ancak vurgu anlamı taşıyor. hicr kelimesi HCR kökünden türetilmiştir, taş anlamına gelen hacer de aynı kökten gelir. hicr kaya gibi sağlam akıl demektir, oturaklı akıl. savrulmayan, duruma göre şekil almayan, ilkeleri ve prensipleri olan akla hicr deniyor. kim bunlar, hicr sahipleri? biziz. vahyin insanlığı sömürüden kurtarıp, ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasına rehberlik eden pusula olarak algılanması ancak ve ancak hicr (orası burası oynamayan akıl) sahipleri için mümkündür. sadece vahiy mi? vahyin öncesindeki sorgulamalar ve bu sorgulamaların sonucunda vahyin tabanındaki stres testinden geçmiş bir felsefi bilgiler-sonuçlar bütünü. üçüncü ayetteki çoğulculuk, yaratılmışların alternatifli ve çoğulcu yapısı; çokluğun ve çoğulculuğun yaslandığı tek-biricik allah. vahiy ile birlikte, yönün belirginleşmesi ve doğal olarak cehaletin-sömürünün çöküşü. sahiden bütün bunlardaki şahitliği görebilecek kaya gibi sağlam akıllar da vardır değil mi? allah bu ayetle bir akıl seviyesini yüceltmiş ve onu dünyadaki olaylara-insanlara-her şeye şahit kılmıştır. kaldı ki, kaya gibi olmayan, nereye çeksen oraya giden, baskıyla görüş değiştiren akıllar (insanlar) şahit tutulmaz. zeka ile akıl farklıdır. zeka, beynimizdeki bir olguyu-kavramı-kelimeyi-olayı arındırarak belirginleşmesini ve dolayısı ile kavranmasını sağlayan bir yetenektir. akıl ise farklı, akıl zeka, cesaret, hafıza gibi diğer yetenekleri de hep beraber kullanan ve tabanında ahlaki ilkelerin ve prensiplerin bulunduğu bir yapıdır. bu yapının tabanında ahlaki ilkeler bulunmazsa, ortak ve çoğulcu yaşamı kuramıyor. dünyada güzel bir toplu yaşam kurabilmek için zeka değil, tabanında doğru ilkeler bulunan kaya gibi sağlam bir akla ihtiyaç var. 
aslında yukarıda analiz ettiğimiz 5 ayetlik grubun tamamı vizyoner olarak nitelendirilebilir. gördükleriyle sınırlı bir evrende yaşamayı tercih eden korkak insanlardan olmamak için metafizik dünyamızın (gözlerimizi kapattığımızda gittiğimiz evrenin) genişlemesi faydamıza. evet o dünyanın içinde kaygılar var, üzüntüler var, değer verdiğimiz ve yitip giden şeylerin özlemi var ve bu duygular/düşünceler/anıların varlığı insanı duyarsız ve sadece konfora odaklanmış bir huzur hayvanına çevirmek için motive edebiliyor. günümüzde bir şeyleri değiştirebilecek kabiliyetteki arkadaşlarımızın konfor/huzur hastalığına yakalandıklarını görünce umudumuz kırılıyor. yalancı konfor/huzur virüsü hicr olma potansiyelli akılların saçma sapan hevalarla sürüklenip yok olmasına neden oluyor. bu öyle bir virüski hayal dünyası geniş, yaratıcı beyinlerin ürettikleri bir grubun konforunu sağlarken, çok daha büyük bir grubun hakkını gaspediyor. bunları tespit etmek için sıkı bir müslüman olmaya da gerek yok. gözü olan, aklı olan, kulağı olan kolaylıkla toplumsal çürümeyi ve çürümeyi körükleyen parametrelerin (konfor virüsü gibi) varlığını kolaylıkla farkedebiliyor. metafizik dünyamızın gelişmesi, genişlemesi ancak ayaklarının yere de basması (hicr) çok çok önemli aksi takdirde metafizik dünyamızı sadece basit çıkarlar ve hazlar için kullanırız.  

[VİZYONER AYET GRUBU - AD, SEMUD, İREM, FİRAVUN KISSASI]
6. Elem tera keyfe fe’ale rabbuke bi’âd(in)
7. İrame żâti-l’imâd(i)
8. Elletî lem yuḣlak miśluhâ fî-lbilâd(i)
9. Ve śemûde-lleżîne câbû-ssaḣra bil-vâd(i)
10. Ve fir’avne żî-l-evtâd(i)
11. Elleżîne taġav fî-lbilâd(i)
12. Fe-ekśerû fîhâ-lfesâd(e)
13. Fesabbe ‘aleyhim rabbuke sevta ‘ażâb(in)
14. İnne rabbeke lebilmirsâd(i)
6. ayetin türkçesi: görmedin mi rabbin ne yaptı "ad kavmi"ne
7. ayetin türkçesi: sütunlar sahibi "irem"e
8. ayetin türkçesi: ki beldeler arasında onun gibisi yaratılmamıştı
9. ayetin türkçesi: ve "semud"a, onlar ki vadideki kayaları oyarlardı
10. ayetin türkçesi: ve kazıklar sahibi firavuna
11. ayetin türkçesi: onlar ki, kendi beldelerinde tuğyan etmişlerdi (sınırı aşmışlardı-bardağı taşırmışlardı) 
12. ayetin türkçesi: çoğunlukları oralarda bozgunculuk etmişlerdi (fesad-toplumsal ahlaki çürüme)
13. ayetin türkçesi: bu yüzden rabbin üzerlerine azap kamçısını çarptı
14. ayetin türkçesi: şüphesiz ki senin rabbin, her zaman her yerde kesintisiz gözetleyendir
bu ayet grubunda kuran nuzül sürecinde ikinci defa karşılaştığımız kıssa/mesel yer alıyor. ilki kalem suresindeydi, bahçe sahipleri meseliydi bu. hatırlayalım: [Vizyoner Tefsir 7 - Kalem Suresi (Müşrik Kimdir, Nasıl Düşünür)]. bu suredeki hikayeye kıssa demek daha mantıklı çünkü kalem suresindeki olay bir masaldı, bu surede geçen olay tarihte yer tutan gerçek bir olay, bu yüzden kıssa diyeceğiz. 
altıncı ayet kuranda bir kaç yerde daha göreceğimiz bir kalıpla başlıyor: "elem tera keyfe fe'ale rabbuke bi'X". kıssalar genelde bu kalıpla başlıyor. bi'ad'daki bi ismin e hali: görmedin mi senin rabbin ad kavmine ne yaptı? yedinci ayet kıssaya yeni bir nesne ekliyor: sütunlar sahibi irem'e (ne yaptı görmedin mi). sekizinci ayette sütunlu şehir irem'in daha önce eşinin benzerinin inşa edilmediği belirtiliyor. irem'in ad kavminin başkenti diyen araştırmacılar mevcut. irem'e babil hanedanlığı diyenler de var. dokuzuncu ayet aynı süreçlerden geçmiş bir başka kavimden bahsediyor: semud. semud kelime anlamı olarak az su demektir. zaten arabistan yarımadası oldukça az yağış alan bir coğrafya. semud kavmi de az olan yağışı, çeşitli tekniklerle ve yapılarla muhafaza edip, bu az suyla tarım yapabilen bir kavim. aynı zamanda bu kavim vadideki kayaları oyarak kendilerine evler (barınaklar) yapmışlar. onuncu ayette kazıklar sahibi firavunun da benzer helak edilme süreçlerinden geçtiği belirtilmiş. buraya da bir etimolojik analiz bırakalım: firavun => antik mısırca "pera'ao on" kelimesinden türetilerek alınmıştır tüm dillere. firavun'un türkçe anlamı "büyük ev"dir. hemen yakın tarihimize gidelim. osmanlı devletinin adı nedir? bab-ı ali, yani büyük ev. burada osmanlı sevdalısı ikiyüzlü bilgisizleri selamlayalım. dönelim tefsire; öncelikle şu soruyu sormak gerekir: bu kavimlerin tarihlerini bilmek gerekir mi? bu kavimler hakkında bilgi edinmeden anlayabilir miyiz bu ayetleri? cevap: tarihlerini bilmek gerekmez ve evet anlayabiliriz. zaten kuran ayetlerinde odak şahıslarda, mekanlarda ya da zamanda değildir; odak bütün bunları içine alan nedenler, sonuçlar üzerindedir. ayetler bize nedenler ve sonuçlar üzerinden edinilmesi gereken ilkeyi verir. önemli olan olaydaki (kıssadaki) nedenleri pasifize edebilecek bir ahlak-eylem-duygu sistemine sahip olmaktır. internete bu kavimlerin adlarını yazıp derinlemesine bilgi sahibi olabilirsiniz. ancak biz tefsirimizde neden-sonuç bağlamında inceleyeceğiz kıssaların hepsini. analize geçmeden önce bir soru daha: muhammed nebi bu kavimleri biliyor muydu? aslına bakılırsa bu soruya kesin bir cevap verilemez. ancak şu söylenebilir: cahiliyye mekkesinde bu kavimler ve hikayeleri biliniyordu. çünkü coğrafi olarak bu kavimler mekkeye oldukça yakınlar ve çöl araplarının (sözlü toplum) bu tarz hikayeleri ne çok sevdiklerini tahmin etmek zor değil. muhammed nebi  tamı tamamına bilmese bile, cahiliyye ekabirinden insanlar muhtemelen bu kavimlerin başlarına gelenlerden haberdarlardı. sömürücü müşriklere, sömürmenin ne kötü olduğunun farkedilmesi için kıssalardaki yokoluş nedenleri odağa alınmış. analizimize devam edelim. 6-10 ayetleri arasında yokedilen kavimler, ayırt edici özellikleri ile verilmiş: mesela firavuna kazıklar sahibi denmiş. ayette kullanılan kelime evtad, sözlük anlamı kazıklar demek, tekil hali veted = kazık. iki şeyden bahsediliyor olabilir: birincisi piramitler; ikincisi mal varlığı. şöyle ki, kazılar çadır kurulurken dikilir ve tek kazıklı çadır iki kazıklı çadırdan büyüktür ve zenginlik göstergesidir. ya da firavunun kalabalık ordularından bahsediliyor olabilir, kalabalık orduyu tanımlar diyen müfessirler mevcut. kazıklar sahibi firavun deyince piramitlerden ya da firavunların aşırı zenginliğinden bahsediliyor olabilir. analizimizde pek bir şey değiştirmeyecek anlamdaki bu farklılık. 
onbirinci ve onikinci ayet bu ayet grubunun vizyonerliğinin kaynağı. bu ayetlerde bu kavimlerin neden yok edildikleri veriliyor. onbirinci ayette deniyor ki: onlar ki, kendi beldelerinde tuğyan etmişlerdi.
tuğyan - tağut (ta-ğa)
tuğyan, TG (ta-ğa) kökünden türeyen bir kelimedir, TG'nin anlamı suyun kendi yatağından (haznesinden, deliğinden) çıkıp etrafa zarar vermesidir. olumsuz bir kelimedir. tuğyan kelimesini türkçe sözlükte de görebiliyoruz: akarsuyun taşması, kabarması; azgınlık-taşkınlık etmek, haddi aşmak. tağut, tuğyan eden anlamındadır. tuğyan-tağut kelimeleri kuranın anahtar kelimelerinden ikisidir. günümüzde, bu kelimelerin anlamları büyük ölçüde dejenere edilmiştir. çeşitli müslüman kimliğine sahip olduğunu iddia eden gruplar (tarikat, parti vb.), fatiha suresinin ilk ayetine savaş açarak kabileleştiği o tarikat yuvalarında bu kelimelerin anlamlarını kendi çıkarlarına uygun şekilde değiştirmişler. yeri gelmişken fatiha suresini de hatırlayalım: [Vizyoner Tefsir 1 - Fatiha Suresi (Kuran Özeti, Açılış)]. kuranın odak noktalarından biri de kabileleşmeyi yasaklamasıdır, çünkü kabileleşme (şirketleşerek insanları sömüren müşrik yapılar) insanları köleleştirir, insan kayırma artar, hakkı yenilerek toplumun bir kesimi ötekileştirilir, yasalar yerine kişilerin çıkarları ön plandadır. neresinden tutsanız günah fışkıran bu sömürücü şirk yapılarına müslüman kimliklerinden dolayı tarikat vb isimler takılmıştır. dinimizde tarikatlaşma kesinlikle yasaklanmıştır, mürşid, gavs, şeyh, şıh gibi ünvanlar yasaklanmıştır, övgülerin tümü "alemlerin" (sadece bizim tarikatın değil) rabbinedir. tağut kelimesini en çok nedense kabileleşen gruplar, halkı özgürleştiren devrimciler için kullanmıştır. bu tarz gruplar, insanlara dini ritüeller ve itikat üzerinden saldırırlar ve kendilerinin allah karşısında ayrıcalıklı olduğuna inanırlar. anlam, değer, hak, hukuk, adalet, eşitlik, kardeşlik, özgürlük gibi kelimeler bu tarz gruplarda bulunmaz. kelimelerin analizine dönelim. tuğyan, taşma ve haddini aşma idi. tağut, tuğyanı çokça yapan, yani haddin hududun adeta ırzına geçendir. peki kimin hududuna? insanların, doğanın, allahın sınırlarına tecavüz eden insana-sisteme-gruba-oluşuma-tarikata-partiye tağut denir. peki insanın, doğanın ve allahın sınırları nerededir, bunları nasıl görürüz ve anlarız? insanın sınırları, doğuştan gelen haklarındadır: beslenme, barınma, eşitlik, hukuk önünde adil yargılanma, eğitim ve fırsat eşitliği gibi hakları vardır. örneğin hukuk önünde bazı gruplar kayırılıyorsa orada tağut vardır, tuğyan edilmiştir. eğer bir yerde sınav soruları uydurma islami sebeplerle çalınıyorsa, garibanın sınavda başarı hakkı yeniyorsa, devlette ya da özel kurumlara işe girişte torpil işliyorsa orada tağut vardır, tuğyan edilmiştir. biz burada beş-on çeşit yemekli iftar sofralarındayken, afrikada bir çocuk bir bardak su için üç kilometre yürüyorsa hem burada hem orada tağut vardır, tuğyan edilmiştir. doğanın da insanlar gibi hakkı, hukuku ve sınırları vardır. doğa bizim emrimizde ve bütünüyle tahakkümümüzde değildir. iyi geçinmek zorunda olduğumuz bir canlılar organizasyonudur. sınırları (ölçüsü-kader) olan doğanın alanına tecavüz edildiğinde, doğa tepki verir. peki doğanın sınırları nasıl ihlal edilir, örnekleyelim: bir miktar altın çıkarmak için doğanın altını üstüne getiren zihirli kimyasalların kullanımı bazı gruplara-şirketlere serbest bırakılmışsa, orada tağut vardır, tuğyan edilmiştir. iki otel dikmek için hektarlarca orman yakılıyorsa, onbinlerce hayvan öldürülüyorsa orada tağut vardır, tuğyan edilmiştir. son olarak da allahın sınırlarının ihlalinden bahsetmiştik (hududullah). bu konuyu daha sonra ayrıntılı bir şekilde açacağız, ancak şimdilik bilinmesi gerekeni söyleyelim: allahın kulların arasında çizdiği sınırların ihlaline de allahın sınırları konusuna dahil edilmiştir. yani siz birinin hakkını gaspettiğinizde, allahın sınırlarını ihlal etmiş sayılıyorsunuz. allahın insana değer atfını ve varlığı ayakta tutan yegane güç olduğunu ayetlerde verdiği bu bilgilerin ışığında anlayabiliyoruz. örnekleyelim, eğer bir toplumda biri çıkıp insanları çıkar ağıyla kendine mecbur bırakıp, çıkar ağları sayesinde ayakta kalıyorsa işte o tağuttur ve o toplumda tuğyan edilmiştir. bir tarikat düşünün, adında islam var, hocalarının kafalarında sarık, sırtında cübbe, ağzında sürekli bir arapça hadis/ayet vs. ancak bu tarikatta adam kayrılıyor ve devletin bazı kademelerine torpilli mürid yerleştiriyorsa, bu tarikatın önde gelenleri banka hesaplarında milyon dolarlar tutup fakirlik övüyorlarsa o tarikatın lideri tağuttur ve orada tuğyan edilmiştir. tüm bu tanımlar ve örneklerden göreceğimiz üzere, tuğyan varlığın kaderine (ölçüsüne) saygı göstermeyip organize bir şekilde varlığın sınırlarına tecavüz edilmesidir. tağut da varlığa koyulan ölçüyü (sınıra-kadere) tanımayandır. bu konudaki örnekleri kuran ayetlerini analiz ettikçe de detaylandıracağız. şimdilik referans olarak ala suresi üçüncü ayeti hatırlasak güzel olur: [Vizyoner Tefsir 9 - Ala Suresi (Tesbih ve Amaçlılık Üzerine)]. surede verilen kader-sınır-tesbih kavramlarına dikkat edelim. tağut özet olarak bu kavramlara savaş açan insan oluyor. 
analizimize dönersek... onbirinci ayette, toplumda tuğyan edilmesi kavimlerin yok edilmesi için geçerli nedenlerden biri olarak verilmiş. demek ki yukarıda adı verilen kavimlerde (ve adı verilmeyen ancak dünya tarihinde yer tutan kavimlerde) tuğyan edilmiş: doğa sadece insan çıkarı için tahrip edilip bitki-hayvan ne varsa öldürmüş olabilirler ya da kavimlerindeki bir grup insanı köleleştirip haklarını gaspetmiş olabilirler ya da allahın dini yerine kendileri din uydurup kendi kavimleri içindeki bir gruba ya da kişiye imtiyaz sağlayacak şekilde insanları kendilerine kul etmeye zorlamış olabilirler.
onikinci ayette kavimce helak edilmenin bir diğer nedeni verilmiş: fesad. fesad ya da fesat kelime anlamı olarak arabuluculuğun engellenmesi demektir, özensiz kaynaklarda genel olarak bozgunculuk, bozgun gibi karşılıklar verilmiş. bu kelimeyi toplum ve insan nezdinde ele alırsak şu anlama gelir: toplumu oluşturan insanların ve kurumların iç yapılarındaki ve diğer insanlarla/kurumlarla olan iletişimin bozulması ve nihayetinde bu insanlardan/kurumlardan faydalanılamamasıdır. tuğyan hak/sınır/kader ihlali idi, fesad da toplumun iletişiminin bozulması ve toplumu oluşturan bazı unsurların bu iletişimsizlik nedeni ile kötürümleşmesi, bozulması ve çürümesidir. aslında bu kelimeye "toplumsal çürüme" denerek çok yerinde bir karşılık verilmiş, biz de bunu tercih edeceğiz. toplumdaki insanlar ahlaken çürüdüğünde, bu birbirleri ile olan iletişimlerine yansır, bozuk iletişim insanlar arasındaki mutabakatı bozar ve düzenin bozulması toplumdaki bazı öğelerin özelliklerini kaybetmesine neden olur. fesad bulaşıcıdır, önlem alınmazsa tüm toplumu çürütür, toplumun bazı dinamiklerini ise öyle işlevsiz hale getirir ki yok edilmek kaçınılmaz bir son olur. bunu bir örnekle açıklayalım: günümüzden örnek verelim; liyakat yerine particiliğin-akrabacılığın-mezhepçiliğin hüküm sürdüğü topraklarda kalitesiz bir tanıdık tarımdan sorumlu olursa, bir süre sonunda toplumun bir kesimi aç kalır, bir kesimi zirai kaynaklı hastalıklar kapar. aslına bakarsanız bir toplumda fesad çoğalınca ya da tuğyan edilince allah yoktan var olan bir afet gönderip onları yok etmiyor, o toplumdaki fesad ve tuğyan kaynaklı bozukluklar, aksaklıklar onları doğal bir yok oluştan kurtarabilecek meziyetleri kendi kendine pasifize ettiği için bu kavimler yok oluyor. yani insan ne yaparsa kendine yapıyor.
onüçüncü ayette allahın fesad çoğaltan ve tuğyan eden kavimlere uyguladığı cezadan bahsediliyor: azap kamçısı. bu ayet azap kelimesinin içinin değiştirilmesinden kaynaklı biraz farklı anlaşılıyor. bugün sokakta azap deyince insanlar "işkence" anlıyor. allah işkenceci değildir, kartvizitine rahman rahim yazan bir zat işkenceci olamaz. o halde kelimenin gerçek anlamına bakalım: mahrumiyet. AZB kökünden türemiştir, normalde azb tatlı su demektir, susuzluktan mahrum bıraktığı için mahrumiyet anlamında daha çok kullanılmıştır. arapça sözlükte, azb kelimesi için örnek cümle şu veriliyor: ma-ul-azb; yani susuzluğu gideren tatlı su. önceki iki ayette söz konusu kavimlerin (ve dolayısı ile günümüzdeki toplumumuz) fesad çoğaltıp, tuğyan ettikleri için (tağuta kulluk ettikleri için) allah onlara azap kamçısı ile vurmuş. allah onları mahrum bırakmış, kendi kendilerine bırakmış onları. allahın varlığın kayyumu, sevginin membahı, adaletin, hakkın hukukun kaynağı olduğunu biliyoruz. bu ayeti okuyunca şunu anlıyoruz: allah fesadı çoğaltıp, tuğyan edeni kendinden mahrum bırakıyor. allahın birini kendinden mahrum bırakması ne demek? allah yaşamı yaratan, insana ruhunu üfleyense, yaşatan ve ayakta tutansa, işinde ve özünde merhametliyse, sevginin alakanın membahıysa, hakkın hukukun gerçeğin kaynağıysa, azap edilen insanlar bütün bunlardan ve sayamadığım allahın insanlara verdiği tüm emanetlerden yoksun kalacaklar diye okumalıyız bu ayeti. müddessir suresini analiz ederken cehennem (sekar) ile ilgili ayetleri hatırımıza getirelim, yirmisekizinci ayete bakarsanız orada şöyle bir ifade geçiyor: "ne geriye bir şey koyar, ne de bırakır (ne öldürür ne yaşatır)". demek ki azap kamçısı => cehennem => mahrumiyet, yaşamsızlık, varlıksızlık. düşünmesi bile korkunç diyeceğiz ancak yaşamsızlığı düşünemiyoruz bile. allahım sen bizi muhafaza et. 
o ndördüncü ayet tüm bu yaşananların allahın gözetlemesi altında olduğunu belirtiyor. ayette mirsad kelimesi geçiyor; rasat eden anlamındadır, gözetleyen. bakan ya da gören değil, gözetleyen diyor kendine allah bu ayette, gözetleme, bakma-görme eylemine göre daha kesintisiz, daha bilimsel ve kayıt alınan bir görme eylemine işaret ediyor. bu yüzden bu kelimeyi allahın diğer sıfatlarını da göz önünde bulundurarak her zaman her yerde kesintisiz gözetleyen olarak tercüme etmeyi daha doğru bulduk. aynı zamanda bu ayet surenin başında verilen şahitliklerin sonucu/cevabı niteliğindedir. bu sonuçlara/cevaplara arapçada muhsemun aleyh (üzerine yemin edilen) deniyor. meraklı kardeşlerimiz için teknik bir detay verelim burada, eğer bir sure şahitlik vav'ları ile başlıyorsa, buna sure içinde muhakkak bir cevap/sonuç gelir, bu cevap/sonuç "inne" (kesinlikle) ile başlar. örneğin bu surede analiz edelim şahitlikleri: tan vakti, ongece, tek ve çift, yürüyen gece şahit olsun ki => kesinlikle, senin rabbin her zaman ve her yerde kesintisiz gözetleyendir. 

15. Fe-emmâ-l-insânu iżâ mâ-btelâhu rabbuhu fe-ekramehu ve na’’amehu feyekûlu rabbî ekramen(i)
16. Ve emmâ iżâ mâ-btelâhu fekadera ‘aleyhi rizkahu feyekûlu rabbî ehânen(i)
17. Kellâ(s) bel lâ tukrimûne-lyetîm(e)
18. Velâ tehâddûne ‘alâ ta’âmi-lmiskîn(i)
19. Ve te/kulûne-tturâśe eklen lemmâ(n)
20. Ve tuhibbûne-lmâle hubben cemmâ(n)
21. Kellâ iżâ dukketi-l-ardu dekken dekkâ(n)
22. Ve câe rabbuke vel-meleku saffen saffâ(n)
23. Ve cî-e yevme-iżin bi-cehennem(e)(c) yevme-iżin yeteżekkeru-l-insânu ve ennâ lehu-żżikrâ
24. Yekûlu yâ leytenî kaddemtu lihayâtî [VİZYONER AYET]
25. Feyevme-iżin lâ yu’ażżibu ‘ażâbehu ehad(un)
26. Velâ yûśiku ve śâkahu ehad(un)
27. Yâ eyyetuhâ-nnefsu-lmutme-inne(tu)
28. İrci’î ilâ rabbiki râdiyeten merdiyye(ten)
29. Fedḣulî fî ‘ibâdî
30. Vedḣulî cennetî
15. ayetin türkçesi: insana gelince, ne zaman rabbi onu ikram ederek ve nimet vererek sınayacak olsa, der ki rabbim bana ikram etti
16. ayetin türkçesi: ve sözgelimi, ne zaman ölçülendirerek/sınırlandırarak rızıkını daraltırsa, rabbim beni alçalttı der
17. ayetin türkçesi: hayır, doğrusu siz ikram etmiyorsunuz yetime
18. ayetin türkçesi: ve yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz
19. ayetin türkçesi: ve mirası açgözlülükle yiyip bitiriyorsunuz
20. ayetin türkçesi: mal yığmayı aşırı seviyorsunuz
21. ayetin türkçesi: hayır, yeryüzü sarsıla sarsıla dümdüz edileceği zaman
22. ayetin türkçesi: ve geldiği zaman rabbinin melekleri sıra sıra ?????
23. ayetin türkçesi: ve işte o gün cehennem getirildiğinde, işte o gün insan anlar(hatırlar) ama artık ne yararı var anlamanın(hatırlamanın)
24. ayetin türkçesi: der ki ah keşke ben bu hayatım (dünyadan sonraki hayat) için bir şeyler göndermiş olsaydım
25. ayetin türkçesi: ve işte o gün, biricik olanın (ehad) yapacağı azaba denk bir azap yoktur
26. ayetin türkçesi: ve biricik olanın (ehad) kelepçelediği gibi kimse kelepçeleyemez
27. ayetin türkçesi: ey sen tatmin olmuş benlik (nefs-ul mutmatinne)
28. ayetin türkçesi: sen rabbinden-rabbin senden razı olacak şekilde, dön rabbine 
29. ayetin türkçesi: gir kullarımın arasına
30. ayetin türkçesi: ve gir cennetime

Vizyoner Tefsir 10 - Leyl Suresi (Mal/Servet Tasavvuru)

rahman rahim olan allahın adıyla

mekke'de, erken dönemde inen surelerden biridir leyl suresi. leyl'in kelime anlamı gecedir. sure adını, ilk ayetinde geçen "leyl" kelimesinden alır. bu kelime kuran'da cahiliyye dönemini işaret eden kelimelerden biridir, vahiysiz ve sömürü düzeninin devam ettiği ortamı anlatmak için kullanılır. tam tersi şekilde, ikinci ayette "nehar" kelimesi geçmektedir, ve bu kelime gündüz anlamına gelmektedir, vahyin geldiği ortam, sömürü düzeninin sona ermesi, özgürleşme ve devrimin başlangıcını anlatır. gece kelimesi bilgisizliği, ortak ve çoğulcu yaşamın kurulması ve tüm insanlığın özgürce rahat etmesini sağlayan ahlaki bilgilerin yoksunluğunu anlatır. vahiy gelince bu geceye güneş doğar ve karanlıklar (insanın bilgisizliği) yok olur. kuran'da iki tip karanlıktan söz edilir: gece karanlığı ve zulüm karanlığı (bir şeyi yerinden etme karanlığı). gece aydınlatılabilen karanlığı işaret eder, geceye bir mum yakarsın ve önünü görürsün. burada gece ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulamayacağı ortamı ve o ortamın düşünsel-vicdani yapısını anlatır. kuran ayetlerinde bu şiirsel anlatım vahyin gelişi ile ilişkilendirilerek geceye vahyin yokluğu, gecede yakılan ışık vahyi-vicdanı işaret eder ve gece aydınlanır; ya da gece süreci bitince güneş ortaya çıkar (tecella) ve geceyi yararak uzaklaştırır. zulüm karanlığı (zulümat-karanlıklar) daha farklı bir karanlık türüdür. zulüm bir şeyi yerinden etme (kendi yerinden başka bir yere koyma) anlamına geldiğini açıklamıştık. yani bir şeye hakettiğinden farklı bir değer yükleme problemi. örneğin insan sadece kendi banka hesabının doluluğunu önemsiyorsa ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulması adımında kendi banka hesabını "güzel yaşam"ın önüne koyduğu için bu yaşamın kurulmasına engel oluyor. dolayısıyla kendi banka hesabına diğer her şeyden daha fazla önem vermiş oluyor. zulüm karanlığı içine ışık yakıp aydınlatabileceğin bir karanlık türü olarak bahsedilmez kuran'da. zulümden kaçınmanın tek yolu, onu terketmektir. şöyle özetleyebiliriz; gece yön kaybını (dalalet, ne yapacağını bilememek) işaret ederken, zulümat direkt ters yönde gitmeyi (insanın hayırlı iş yapmasını engelleyen her türlü eylem-duygu-düşünce) işaret eder. örneğin bağımlı bir insanın, bağımlı bulunduğu madde-his-düşünce nedeniyle ortak ve çoğulcu yaşam kurulmasına katkıda bulunamadığı için, eylemleri kısıtlandığı için kendine uyguladığı bu "zulüm"den kurtulmasının tek yolu bağımlılığını terk etmektir. bu bağımlılık bir madde bağımlılığı olabileceği gibi, her türlü önyargı, kuruntu, travma gibi şeyler de olabilir. yıllarca tarikat etkisinde kalarak büyümüş bir insanın, seneler boyu gördüğü o beyin yıkama operasyonlarından bağımsız bir düşünce geliştirmesi oldukça zordur, bu insanın yaşadığı tüm hayatı ve aldığı tüm kararları objektif bir şekilde masaya yatırmalı ve islamın birinci şartını en sert ve sürekli şekilde uygulamalıdır: özeleştiri. müminlik iddiasında bulunan insan zulümattan (karanlıklardan) özeleştiri yaparak uzaklaşmanın birinci adımını atar. 
sureye dönersek, surede zıtlık-karşıtlık-eşlik kavramları üzerinden ortak ve çoğulcu yaşamın kurulması için en önemli adımlardan biri olan "mal/servet tasavvuru - sahiplik/mülkiyet duygusu" hakkında bilgiler veriliyor. sure gece'nin şahitliği (dile gelmesi) ile başlıyor ve ortak ve çoğulcu bir yaşam kurulması için tam olarak neyi nasıl yapacağını bilmeyen (dalalet-yön kaybı) mümin adayı topluluğun mal tasavvurunu şekillendirmeyi (inşa etmeyi) hedefliyor. aynı zamanda sure içinde verilen terimlerin öğrenilmesi için zıtlıklar-eşlilikler-karşıtlıklar kullanılıyor; bu sayede kuran ayetlerini daha iyi analiz edebiliyoruz. bu karşıtlık-eşlilik-zıtlık kullanımı kuran'daki söz sanatlarından biridir ve kurani (kurandan çıkan) terimlerin içleri (anlam dünyaları) bu teknik ile doldurulur. aşağıdaki ayetlerin analizi esnasında bu tekniği daha iyi kavrayacağız. 

suredeki ayet sayısı: 21

1. Velleyli iżâ yaġşâ
2. Ve-nnehâri iżâ tecellâ
3. Vemâ ḣaleka-żżekera vel-unśâ
4. İnne sa’yekum leşettâ
1. ayetin türkçesi: kuşatıp örten gece şahit olsun
2. ayetin türkçesi: (yararak) ortaya çıkan gündüz şahit olsun
3. ayetin türkçesi: erkek ve dişinin yaratılışı şahit olsun
4. ayetin türkçesi: kesinlikle sizin çabanız çeşit çeşittir
suremiz yemin vav'ı ile başlıyor. daha önceden bu yemin vav'larının yemin etme değil de dile gelme-şahit olma anlamlarına geldiğini anlatmıştık: kuşatıp örten gece şahit olsun. kuranda leyl (gece) kelimesi bir şahitlik cümleciğinde geçiyorsa asla tek başına kullanılmıyor. duha suresi ikinci ayetinden hatırlayalım, orada da sakinleşen gece şahit olsun ayeti vardı. ayette v el-leyl şeklinde geçiyor, gece kelimesinin başında bir el (the) takısı var. burada iki farklı anlam çıkıyor: ya özellikle bir geceden bahsediliyor ya da tüm gecelerden bahsediliyor. hangi anlamın daha uygun olduğunu ikinci ayete bakarak anlamaya çalışalım. ikinci ayette geceyi yarıp ortaya çıkan (tecelli eden) gündüzden bahsediliyor. ayetteki gündüz kelimesinin başında el (the) takısı yok, o halde ilk ayette bahsedilen gecenin de bütün geceler olarak anlaşılmasında bir sakınca yok. buradaki kural ingilizcedeki gibi "the police => polisler, polis ekibi). ayetlerde "iza" gelecek zaman kipi kullanılmış, bu kip geçmiş zaman fiili ile kullanıldığında olmadı ama sen oldu bil manasındadır, gerçekleşmesi kesin olan gelecek zaman... daha önceki analizlemizden hatırlayacaksınız gece kelimesi (içinden aydınlatılabilen gece) vahyin yokluğuna, dalalete (yön kaybına) işaret etmekteydi. gündüz kelimesi de artık yön bulmanın ışık eşliğinde daha kolay olduğu bir ortama yani vahyin gelip yol göstericiliğe başladığı zamanı işaret ediyor. üçüncü ayette yine bir yemin vav'ı var. ancak buradaki vav'ın hemen sonrasında "ma" geliyor ve bu "ma" ayete 2 farklı anlam katıyor. ayetin türkçesi kısmında birincisini yazdık. diğer muhtemel anlam da şu: erkek ve dişiyi yaratan (zat) şahit olsun. iki çeviri de sure-anlam bağlamında uygun. ilk iki ayette karşıt kavramlar verilmişti: gece-gündüz. üçüncü ayette de eş (ezvac) kavramlar veriliyor: erkek-dişi. eş kavram dediğimiz biri olmadan diğeri olmayan anlamında. karşıt kavram dediğimiz biri olunca diğeri olmayan anlamında. dördüncü ayette şahit olan şeylerin (gece-gündüz, erkek-dişi) ne için şahit olduğu ayeti geliyor. gece-gündüz ve erkek-dişi ne için şahit olsun/dile gelsin: çabalarımızın çeşit çeşit olduğu hakkında. yani ayetler yeryüzündeki çeşitliliğe ve çok kutupluluğa dikkat çekiyor. bu kutupluluk karşıt kavramlar da olabilir (iman-küfür, mümin-müşrik gibi) eş kavramlar da olabilir. ayetin başındaki inne kesinlik ve var oluşu gösterir, yani böyle bir şey "var", bu var olan şeye göre kendini ayarla demektir. aslında bu "inne" kelimeleri doğrudan "ikra" (okuma anlama) ile ilgili. kuran muhtabı (okuyucu), allah tarafından böyle bir şey var ve kendini buna göre ayarla diye uyarılmış oluyor. bir nevi yol gösterme gibi, fizik dersinde bir sabit değeri öğrenmek gibi düşünebilirsiniz. 
gelelim bu ayetler ile allah muhataba (önce nebiye sonra bize) ne anlatmak istiyor? kuran-sure-ayet analizine ilk başladığımızda vahyin nuzül olduğu ortamdan bahsetmiştik. genel olarak o toplumdaki en büyük problem kabilecilik diyebiliriz. günümüzdeki problemlerin kaynağı da aslında bir nevi kabilecilik. bizden olmayan yaşamasın, bizden olmayan sürünsün bakış açısı topluluklarda her zaman acı çeken bir insan grubunun yaşamasına neden oluyor. hem toplum çeşitlilikten faydalanıp yeni şeylerin (ürün, fikir...) gelişmesine engel oluyor hem de bir sürü insanın hakkı-emeği gasp edilmiş oluyor ve dibe itilen bu insanlar günü gelince kazan kaldırıp toplumu komple yok oluşa sürüklüyorlar. sırf kendisinden ya da kendisine avanta verdi diye vergisi affedilen bir şirketin varlığı, yani halkı sömüren bir yapının varlığı, toplumun huzurunu ve refahını doğrudan tehdit ediyor, günü gelince varlığı tehdit edilen ve düzgün yaşayan bir grup insan isyan edip ne var ne yok yakıp kül ediyor. aslına bakarsanız cahiliyye müşrikleri ile günümüz müşriklerinin farkı pek yok, ikisi de şirketleşen yapılar kurarak, halkı sömüren oluşumlar. tam şu anda şunu söylemek lazım, kuran'da geçen terimleri sadece allah ile ilgili sanmak aptallıktır. terimler iki uçludur ve daima bir ucu da insandadır. müşrik kelimesi allahı çoklayan (ortak koşan) anlamıyla allaha uzanan bir kelime, ama diğer yönüyle de insanlara uzanıyor ve bizim sorumluluğumuz bize dokunan kısmı ile ilgilenmek. sonuça allah kendisine ortak koşulunca bir şey kaybetmiyor ya da kazanmıyor. olay tamamen biz insanlar ile ilgili. yukarıdaki dört ayetlik ayet grubunun da bize anlatmak istediği çeşitliliğin bir kazanım bir avantaj olduğudur. dünya çok çeşitlilik, çok kutupluluk üzerine kurulmuştur ve dünyayı-insanları okurken buna dikkat etmeliyiz. tek tipleşme-kabileleşmeye karşı çıkmalıyız. farklıyı, değişiği korumalıyız. amacımız ortak ve çoğulcu bir yaşam kurmak, bütün farklılıklardan yararlanıp daha iyiyi hedefleyen bir toplum kurmak. 

5. Fe-emmâ men a’tâ vettekâ
6. Ve saddeka bilhusnâ
7. Fesenuyessiruhu lilyusrâ
5. ayetin türkçesi: örneğin/sözgelimi/mesela kim malını paylaşır ve sorumluluk bilinci ile davranırsa
6. ayetin türkçesi: ve en güzel olanı tasdik ederse (sadakatinin gereğini yaparsa)
7. ayetin türkçesi: en kolayı ona kolaylaştırırız
beşinci ayette bu çeşitliliğin getirdiği sonuçlar aktarılıyor. dünyada devrimci ve diğer insanlar için kendini feda edenler olduğu gibi, zayıflara zulmeden, fakirin ekmeğini çalanlar ve bilinçli ya da bilinçsiz buna destek verenlerle dolu. darlık olmadan refahın anlamını yitirdiği gibi; imanın değeri de küfrün varlığında anlaşılıyor. ancak tabii hepsinin sonuçları var. bu üç ayetlik grupta da eylem-sonuç ilişkisini analiz edeceğiz. beşinci ayet "fe-emma" ayrıntı ve açıklama vurgusudur, bu sebeple o kelimeyi "örneğin/sözgelimi/mesela" diye çevirdik. dördüncü ayette insanların çabalarının çeşit çeşit olduğu belirtilmişti, şimdi de buna bir örnek veriliyor hem de bu örnekle bir mal tasavvuru inşa ediliyor. ayetteki "a'ta" kelimesi gönüllü ya da gönülsüz verme anlamındadır, "i'ta" şeklinde gelseydi gönüllü vermek (içinden gelerek vermek) anlamında olacaktı. burada herhangi bir şekilde malını verenden bahsediliyor. ayet vetteka diye devam ediyor. vetteka => takvalı davranmak. takva kelimesini şurada analiz etmiştik, tekrar hatırlamakta fayda var: [Vizyoner Tefsir 2 - Alak Suresi (İkra - Oku/Anla)]. ayeti kim malını paylaşır ve koruma-kollama-sorumluluk bilinci ile davranırsa diye anlamak isabet olacaktır. ayette, muhataba iki adet şart koşuluyor. altıncı ayette üçüncü şart geliyor: en güzeli tasdik ederse. "hüsna" kelimesini en güzel olarak çevirdik, çünkü burada nitelenen şeyler direkt allah (güzelliğin kaynağı dolayısıyla en güzel) olabilir ya da kurandan bahsediyor da olabilir. sonuça ortak ve çoğulcu yaşamın kurulması için olan her şey güzeldir. bu güzelliği tasdik ederse, yani bu güzelliğin oluşması için gereken eylemleri yaparsa. kuranın performatif bir kitap olduğundan bahsetmiştik, kuran eylem kitabıdır. bu sebeple tasdik etme işini de eylemsel olarak anlamalıyız. sonuça insanın bir şeyi içinden tasdik etmesinin kimseye bir faydası yok. peki bir şeyi nasıl tasdik ederiz: tamamen o şeye uygun eylemler yaparak. eşine sadık olduğunu iddia eden bir kişi eşini aldatmayarak ilişkisini tasdik eder. ya da milliyetçi olduğunu iddia eden biri eylemlerinde kendi milliyetinin çıkarlarını önceleyerek milliyetçiliğini tasdik etmiş olur. olay tamamen eylem bazlı.
altıncı ayetin sonucunda bize üç adet şart koşulmuş oldu: malını paylaşmak, yaşamı kurucu-devam ettirici (sorumluluk) bilinçte olmak ve en güzele olan sadakatini ispat edecek eylemlerde bulunmak. yedinci ayette bu şartların sağlanması halinde olacak olan belirtiliyor: en kolayı ona kolaylaştırırız. "yusr" kelimesi burada iki anlamda olabilir: kıyamet sonraki kolaylık (cennet) işaret ediliyor olabilir ya da insanlığın dünyada kolayca-rahatça yaşaması da işaret ediliyor olabilir. iki anlam da sure-ayet bağlamında uygun. eğer bir insan malını paylaşır, sorumlu davranır ve engüzele olan sadakatini eylemleriyle ispat ederse ona cennete giden yolu kolaylaştırırız. ya da eğer bir insan malını paylaşır, sorumlu davranır ve engüzele olan sadakatini eylemleriyle ispat ederse ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulmasına giden yolu kolaylaştırırız. zaten çoğulcu yaşam kurmak için yaptığımız eylemler bizi cennete sokacak. 
dikkat edildiyse sure başından beri herhangi bir ritüele yönlendirmiyor. şu kadar namaz kılana ya da oruç tutana ya da müslüman olana kolayı kolaylaştırırız demiyor. cennet için, en kolay için şart koşulan şeyler malını paylaşmak, sorumlu davranmak ve güzelliğe sadakatini ispat etmek. 

8. Ve emmâ men beḣile vestaġnâ
9. Ve keżżebe bilhusnâ
10. Fesenuyessiruhu lil’usrâ
11. Vemâ yuġnî ‘anhu mâluhu iżâ teraddâ
8. ayetin türkçesi: ve ancak kim cimrilik eder ve kendi kendine yetiğini sanarsa
9. ayetin türkçesi: ve en güzel olanı yalanlarsa
10. ayetin türkçesi: en zoru ona kolaylaştırırız
11. ayetin türkçesi: çukura düşeceği zaman ona malı fayda vermeyecek
sekizinci ayet ve-emma ile başlıyor, tıpkı beşinci ayet gibi, ayete kattığı anlam da aynı. şimdi analiz edeceğimiz ayet grubunda da ikinci çeşit örnek tipten bahsediliyor. ayette, beşinci ayetin zıttı veriliyor: kim cimrilik eder ve kendi kendine yettiğini sanarsa. altıncı ayet bu kişinin yaptığı üçüncü hata ile devam ediyor: ve en güzel olanı yalanlarsa. bu ayet grubunda verilen kötü örnek tip neler yapmış: cimrilik etmiş, kendi kendine yettiğini sanmış (allah olmadan ayakta dururum sanmış) ve en güzel olanı (vahiy, allah, yaşam kurucu ahlaki ilkeler) yalanlamış ve dolayısıyla da yedinci ayette bahsedildiği gibi zor olan kendisine kolaylaştırılmış. nedir bu zor (zorluk) olan ve neden zorluk kelimesi tercih edilmiş? karşılaştığımız şeyleri genelde iyi-kötü (hayır-şer) olarak nitelendiriyoruz ve bu nitelemeler tamamen insanın şahsi yorumu, hatta çoğu zaman çıkarına göre atfedilen sıfatlar. allah katında şer olmadığı için, zorluk kelimesi kullanılmış. bu kelimeleri (zorluk ve kolaylık) aslında daha öncelerden analiz ettiğimiz cennet-cehennem ayetleri ile birlikte düşünmek gerekir. hatta bu suredeki onbeşinci ayete bakınca insanın zorluk ve kolaylık kelimelerinin ne anlamlara geldiğini daha iyi anlayabiliyoruz. bu yüzden bu ayetin analizini hemen aşağıda, onbeşinci ayeti incelerken yapacağız.
onbirinci ayete geçelim. ayette teredda kelimesi geçiyor, başaşağı çukur yere düşmek demek. allah malını paylaşmayan için başaşağı çukura düşerken diyor. malı paylaşmak yükselmek, cimrilik etmek düşmek diye nitelenmiş. ayetteki "vema" kelimesine göre aslında başaşağı düşerken malı kendisine fayda verir mi? diye de çevrilebilir ancak anlam olarak bir şey farketmeyeceği için yukarıdaki şekilde çevirmeyi iyi bulduk. ayetteki anafikir açık, dünyada kazandığın seni ahirette (hesap gününde) kurtarmayacak. dünya sınavına ilişkin güzel ve açıklayıcı bir ayet, hedef alınan zihin aslında kabede bulunan menat putunun temsili ile aynı: money, yani para. 

12. İnne ‘aleynâ lelhudâ
13. Ve-inne lenâ lel-âḣirate vel-ûlâ
14. Fe-enżertukum nâran telezzâ
15. Lâ yaslâhâ illâ-l-eşkâ
16. Elleżî keżżebe ve tevellâ
12. ayetin türkçesi: kesinlikle doğru yola yöneltmek bizim işimizdir
13. ayetin türkçesi: ve kesinlikle geçmiş de gelecek de bizimdir
14. ayetin türkçesi: ben sizi alev saçan ateşe karşı uyardım
15. ayetin türkçesi: "eşka"dan (eşkıya-bağlantısız) başkası orada ateş ile doğrultulmayacaktır
16. ayetin türkçesi: o ki yalanladı ve sırtını döndü
onikinci ayette doğru yolu gösterecek olanın allah (kuran, vahiy) olduğu belirtiliyor. eğer doğru yola gireceksen dediklerime kulak ver diyor yani. sana doğru yolu gösterecek olan banka hesabın ya da tapuların, yatların, katların değil. doğru yolu bulmak istiyorsan bakacağın yer belli. başka yere bakıyorsan orası doğru değil demek bu. gayet açık bir ayet. onüçüncü ayette hem sonranın hem de öncenin allahın mülkiyetinde olduğu belirtiliyor. ayette ahiret kelimesi şu andan sonrası için kullanılıyor; ula kelimesi de şu andan öncesi için kullanılıyor. önceki ayetle birlikte okuduğumuzda, doğru yolda yürüyüp kolay olan sonuca ulaşmak için allaha ve vahye itaat dışında bir ihtimalin bulunmadığı anlatılmak istenmiş. doğru yolda yürüyüp kolay sonuca ulaşmak için vahye bak diyor kısaca söylemek gerekirse. 
ondördüncü ayet, oldukça açık bir ayet. ayette telezza fiilinde şöyle bir nükte var; kelimenin anlamı kışkırtılmış (alevler saçacak şekilde kışkırtılmış) anlamında ancak nüktesi şurada, fiil çekim olarak kışkırtanın olduğu bir kışkırtma anlamı taşır, kendi kendine kışkıran değil. sen kışkırtıyorsun denmek isteniyor. allah bu ayette insanın kendisinin kışkırttığı ve alevler saçan o ateşe karşı uyarıyor. 
onbeşinci ayete geldik. bu ayette kolay-zor kelimelerini de analiz edeceğiz. ama önce eşka kelimesini analiz edelim. eşka => eşkıya(şakinin çoğulu) => şaki (eşkıyanın tekili). eşka kelimesi bağlantısız ve kopuk demek aslında. yukarıda doğru yola yöneltmek bizim işimizdir deyip, çözümün kendisi ile bağlantıda olmaktan geçtiğini belirten allah, bu bağlantıyı kurmayanlara (sırtını dönenlere yani) eşka yani bağlantısız-kopuk diyor. allah ile, güzel olan ile, ortak ve çoğulcu yaşamı kuran ilkeler ile bağlantısı bulunmayan insana eşka deniyor, eşkıya yani. ayette "yaslaha" fiili geçiyor. bu fiilin kökü "salla"dır. bu kelime (salat-salla-yusalli) kuran'ın anahtar kelimelerinden biridir. ilk inen surede de yer alıyor bu kelime, tekrar hatırlamak aşırı önemli, lütfen tekrar okuyunuz 9-12 ayetler arasını. hatta okumuşken o kısımda yer alan takva kelimesi analizine de lütfen bakınız. birazdan takva kelimesinin geçtiği bir ayeti analiz edeceğiz: [Vizyoner Tefsir 2 - Alak Suresi (İkra - Oku/Anla)]. salat kelimesinin ilk anlamı "dik-destek"tir. şöyle bir cümle var örnek olarak müthiş oturuyor bu ayetteki kullanıma: salleyt'ul oud => yamuk odunu-ahşapı çok yüksek ısı ile doğrultmak anlamında. tahtaların içinde bir madde var, bu madde aşırı yüksek sıcaklıklarda yapısı bozuluyor ve ahşap malzeme plastik esnek çubuk gibi esnetilebiliyor. salat dik-destek demek, salla desteklemek-dik hale getirmek demek, yasla doğrultmak-dikeltmek demek, yaslaha da doğrultulmak-dikeltilmek anlamına gelmiş oluyor. o halde ayetin tercümesi de yukarıda yaptığımız gibi olmaktadır. buradan şu anlamlar çıkarılabilir
- ölümden sonra da tekamül-ilerleme-gelişim devam edecek
- dünyada yeteri kadar mümin olamayan yamuk insan, ölümden sonra yoğun bakım ünitesine alınacak ve orada yüksek ısıl işlem ile doğrultulacak, dik ve doğru bir hale getirilecek. bu işlem de zor bir işlem. o halde yukarıdaki onuncu ayette geçen "usr-zorluk" kelimesinin neden seçildiğini anlıyoruz. bu zorluk allah için bir zorluk değil tabii ki. insan için zor, güzel ve rahat bir şekilde dünyada doğrultulmak varken (kolay olan yani), ölümden sonra zor bir işlemle doğrultulacak bazı insanlar. bu yüzden malımızı paylaşalım ve dünyada henüz hayattayken doğrultulalım ve öldükten sonra da sohbete devam edelim inşallah.
onaltıncı ayette, daha önceki surelerdekine benzer şekilde, müşriğin vahiy ile karşılaşmasının sonuçları aktarılıyor. müşrik insan, yani sömürü yapıların parçası-destekçisi, vahiyle karşılaştığında kendi çıkar döngüsü sarsılacağı için vahyi yalanlıyor. vahiy malını ver diyor, zengin müşrik ise hayır bana lazım onlar diyor. yalanlamak birinci adım. ikinci adım ise sırtını dönmek, yani kuran'ın bildirdiği ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasına dair olan ilkelerden uzaklaşmak. onun yerine insanları sömüren ilkelere yakınlaşmak.  

17. Ve seyucennebuhâ-l-etkâ
18. Elleżî yu/tî mâlehu yetezekkâ
19. Vemâ li-ehadin ‘indehu min ni’metin tuczâ
20. İllâ-btiġâe vechi rabbihi-l-a’lâ
21. Ve lesevfe yerdâ
17. ayetin türkçesi: ve sorumluluk bilincinde davranan (etka-müttaki-takva) o ateşten uzak tutulur
18. ayetin türkçesi: o ki malını gönüllü paylaşır, arınarak artar
19. ayetin türkçesi: ve onun bu yaptıkları birinden gelen nimete karşılık değildir / yaptıklarında karşılık beklentisi yoktur 
20. ayetin türkçesi: yalnızca yücelikte eşsiz, eğitici ve öğretici allahının yüzüne (vech) varmak içindir
21. ayetin türkçesi: ve yakında razı olacaktır

onyedinci ayette eşka (allah-yaşam ile bağlantısı kopmuş eşkıya) kelimesinin zıttı verilmiş: etka. bu kelime takva kelimesinden geliyor. takva kelimesine çalışmıştık, kuranın anahtar kelimelerinden biridir, yukarıda verdiğim linki okuduğunuzda umarım takva kelimesinin analizini de okumuşsunuzdur: koruma kollama bilinci ile sorumlu davranma, ortak ve çoğulcu yaşamın oluşması ya da devamı için eylemlerde bulunma. ondördüncü ayette geçen kışkırtılmış (telezza) ateşten sorumluluk bilinci ile davrananlar uzak tutulacaklarmış. yani insan malını paylaştığı ve güçsüzü koruyup kolladığı ölçüde, ortak ve çoğulcu yaşamı desteklediği ölçüde kışkırtılan ateşten uzak tutulacakmış. ayrıca eşka-bağlantısız olduğuna göre etka-bağlantılı. kim ile allah ile, vahiy ile, yaşam ile, doğru ve çoğulcu bir yaşam ile bağlantılı. sorumlu davranan insan, diğer insanlara yardım eden yani onlarla bağ kurandır. ayrıca insanın özünün alak-"bağ-sevgi" olduğunu da alak suresinde işlemiştik. insanın özüne yani fıtratına uygun davranmasının özeti budur, paylaşım ve bağ kurmak. takva budur.
onsekizinci ayette onyedinci ayette bahsettiğimiz takvalı insanın paylaşım özelliğinin detayına iniyor. o ki (ellezi)... ayette yu'ti fiili kullanılmış. beşinci ayetteki a'ta kelimesinden ince bir farkı var, a'ta genel olarak vermek demekken, i'ta içinden gele gele vermek demek, hatta tam türkçe çevirisiyle gönlünden kopmak demek, gönüllü paylaşmak demek. bu kişi malını gönüllü paylaşmış ve "yetezekka" arınıp artmış.
zekat
yetezakka => tezakka => zeka. zeka'nın anlamı artmaktır. ancak şöyle bir nükte var, akıl temiz, düzgün, stressiz, sakin düşündüğünde artar, çoğalır, kapasitesi genişler. bir ağaç düşünün, budamazsanız seneye meyve yerine ince çubuk alırsınız bol bol. budananın meyvesi artar, sakin zihnin ürettiği fikir daha temiz ve daha etkilidir. çoğunluğu eleştirip, çoğulculuğu öneren allah, mal tasavvurunda da aynı zeka gibi, aynı meyve ağaçları gibi budanarak artan bir anlayışın zihinlere yerleşmesini hedeflemiştir. arınan artar, artması için arındırman lazım, arındırman için budaman yani paylaşman gerekir. ve bunu gönüllü yapman gerekir. zekatını ver ki malın artsın. bu küçük zekat başlığına birçok kez döneceğiz kuran ayetlerinin analizlerinde. 
ondokuzuncu ayet, takvalı davranan ve ateşten uzak tutulan insanın diğer bir özelliğine değiniyor: çıkarcı olmaması. kaz gelecek yerden tavuk esirgemeyen insan islamın kapsam alanı dışında yani. bu arada çıkar kelimesini sakın sadece mal karşılığı olarak iki insan arasındaki çatışma gibi algılamamalısınız. insanın sadece kendisini iyi hissetmek için yaptığı paylaşım da buna girer. paylaşımı hangi duyguyla yaptığınız da çok önemli. ben cennette hurilerle fink atacağım diye zekat veriyorsanız ahirette huri ile değil muhtemelen nuri ile karşılaşacaksınız. paylaşımı insanlığı odağa alarak yapmalısınız. paylaşırken dahi ortak ve çoğulcu yaşama verilen destek sürekli sorgulanmalı. insan, eylemlerini ve bu eylemlere kaynaklık eden duygu dünyasını sürekli sorgulamalı ki daha güzele doğru allah onu yöneltsin. her zaman diyoruz: islamın birinci şartı özeleştiridir. 
yirminci ayette paylaşım yapan, takvalı insanın hedefi belirtiliyor: yücelikte eşsiz allah'ın vechi. vech kelimesini yüz olarak çeviriyorlar genelde. yakaladığım bir nükte var bu kelime ile ilgili, ancak o da ççok sonralarda analiz edeceğimiz bir ayet: maide suresi altıncı ayet. abdest ayeti diye bilinir, abdest kelimesi farsçadır bu arada, kurandaki arapça karşılığı wudu'dur. ayette salat (namaz) öncesi (ayette kumtum(kalkmak) kelimesi ile kullanılmış bu yüzden namaz ritüelinden bahsediyor) yapılması gereken temizlik sürecinden bahsediliyor. diyor ki önce yüz el dirsek... kuranda kelimelerin sıralaması önemlidir, mesela ahiret (sonra-gelecek-ölümden sonraki yaşam) kelimeleri her zaman ula (geçmiş yaşam) kelimesinden önce gelir ki bu geleceğin geçmişten önemli olduğunu vurgulamak içindir. vahiyde sıralama önemlidir. ayette yüz-el-dirsek diyor. el-dirsek-yüz demiyor. önce el mi yıkanır yüz mü? el yıkanır. o zaman buradaki kelime yüz olamaz. ancak insanın yüzünün temsil ettiği bir şey olabilir: zihin. namaza kalkmadan önce insanın zihnini temizlemesi, ayetleri okudukça anlamların bizi etkilemesi açısından en önemli şeydir. bu yüzden bu ayetteki vech kelimesini de allahın zihni, karar verme yapısı, ahlakı olarak alabiliriz. o halde yirminci ayette bahsedilen hedef şudur: takvalı insan gönüllü ve çıkarsız paylaşır ve yükselir, yüceleşir. dünya kelimesinin edna kelimesinden türetildiğini ve aşağı-düşük-kalitesiz hayat anlamına geldiğini söylemiştik. o halde malını paylaşan insan yücelik olarak yükseliyor ve dünya hayatının üstüne çıkıyor. malı onun değil, o malın sahibi oluyor. ve bunu allah gibi olabilmek için, birazcık olsun ona benzeyebilmek için, allahın zihin yapısında karar almak için yapıyor. zikir kelimesini analiz etmiştik hatırlarsınız: [Vizyoner Tefsir 3 - Müzzemmil Suresi (Kişilik İnşası)]. zikir de bellekte allahın ortak ve çoğulcu yaşamı var edici-destekleyici ilkelerini tutup bunlara göre eylemde bulunmaktı. bu ayet grubunda bahsedilen insan allahı zikretmiş oluyor, çünkü malını paylaşıyor ve yücelip allahın vechine varmaya çalışıyor. 
yirmibirinci ayette müminin gönlüne su serpiliyor: yakında razı olacaktır. bakın burada allahın kulundan razı olmasından bahsetmiyor. allah zaten yaratarak ve zaman tanıyarak razı olma sürecini başlatmış. buradaki fark kulun razı olması. kendinden, allahtan, yaşadıklarından, her şeyden razı olması. tam bir tatmin olmuş ruh hali. 
özetleyelim:
malını gönüllü paylaş - çıkarcı olma - allahın zihin yapısına yaklaşıp yücelme - ve öldül: her şeyden razı olma
ödül büyük, allah hepimize nasip etsin.

Vizyoner Tefsir 9 - Ala Suresi (Tesbih ve Amaçlılık Üzerine)

rahman rahim olan allahın adıyla

surenin adı allah'ın isimlerinden biri (esma-i hüsna - güzel isimler). sure isimlendirirken genelde ilk ayette geçen en güçlü kelime kullanılıyor. muhammed nebi'ye sureler başlıklı-isimli inmiyor. bu isimleri ayetler indikçe ve sureler tamamlandıkça nebi ve yoldaşları koyuyorlar. 
nuzül sürecinde dokuzuncu sure. nuzül sıralaması yapmak kolay değil, sözlü toplumlarla ilgili saf veriye ulaşmak neredeyse imkansız bu yüzden güvendiğimiz isimlerin rivayetlerine ve bazı güvendiğimiz alimlerin sıralamalarına ve bu sıralamaları neden yaptıklarına bakıyoruz. sure sıralaması konusunda rivayetlerini dikkate aldığımız isimler şunlar: ibn abbas, hasan basri, cabir bin zeyd; alimler mustafa islamoğlu, mustafa öztürk, şaban ali düzgün, mehmet okuyan, abdülaziz bayındır, yaşar nuri öztürk, israfil balcı. 
bu sure de, ilk nuzül olan sureler gibi emir ile başlıyor "sebbih - hareket et". yani muhatabı inşa var. bu inşa süreci bir kelime ile başlıyor, küçük görünebilir ancak bu kelimelerin kavram dünyasında teşkil ettiği yer o kadar büyük ki muhatabın eylemlerini düzenlemede başrol oynayabiliyor. inşa kelimeleri-emirleri-kavramları çok çok çok önemli. bu kelimelere iyi çalışmalıyız, bu kelimeleri doğru anlamalıyız. yanlış anlarsak sadece kendimize değil, bu yanlış kelimenin-bilginin yayılmasına neden olup başka insanların imanlarına-tanrı evren anlayışlarına olumsuz etki edip yok yere ağır günah yüklenebiliriz. kavramları doğru anlamak ve aktarmak aşırı derecede önemli. dinimiz bir akıl dini, akılcı olmayan uygulamaları ve arka planındaki dejenere edilmiş kavramları doğrudan hedef almalıyız. daha önce "zikir" kavramını müzzemmil suresinin sekizinci ayetinde ele almıştık, linkteki sure tefsirinin sekizinci ayetine tekrar bakmakta fayda var => [Vizyoner Tefsir 3 - Müzzemmil Suresi (Kişilik İnşası)]. ala suresinde unutmak-hatırlamak konusu da ele alınmışken "zikir" gibi aşırı dejenere edilmiş bir kavramı tekrar hatırlamak hem bizi hem de rabbimizi sevindirir. bizi nasıl sevindirir? doğru kavram, doğru bilgi insanın evreni-tabiatı anlama ve hayatı yaşama alanındaki belirsizliği gidereceği için stresi azaltır. dünya bir sınavsa zaten doğru cevabı ancak doğru bilgi sizde olursa verebilirsiniz. sınav neydi: ortak ve çoğulcu bir barış yurdu kurmak. bu sınavı vermek için evreni ve insanı da okuyup/anlayıp (ikra-oku/anla) bu sonuçlara ulaşmak mümkün. ancak allah öyle rahim öyle rahman ki kuran ayetlerini ve nebi'yi insanlara armağan etmiş ve bizlere müthiş bir rehber bırakmış. bırakmış ki biraz çaba gösterip okuyalım/anlayalım ve uygulayalım. 

suredeki ayet sayısı: 19

[VİZYONER AYET GRUBU]
1. Sebbihi-sme rabbike-l-a’lâ
2. Elleżî ḣaleka fesevvâ
3. Velleżî kaddera fehedâ
4. Velleżî aḣrace-lmer’â
5. Fece’alehu ġuśâen ahvâ
1. ayetin türkçesi: yücelikte eşsiz eğitici-öğretici allahın adına hareket et (tesbih)
2. ayetin türkçesi: o ki, yarattı ve düzenledi
3. ayetin türkçesi: ve o ki, ölçülendirdi ve yön verdi
4. ayetin türkçesi: ve o ki, otlağı çıkardı
5. ayetin türkçesi: sonra onu kapkara-kupkuru bir çöpe çevirdi 

suremiz bir emir ile başlıyor. emir ile başlayan surelerin inşa suresi olduğunu, muhatabının hayatına büyük bir ekleme ya da düzenleme yaptığını yazmıştık. bu surenin ilk beş ayetinde de bir inşa emri ve bu inşa emrinin içinin anlam bakımından doldurulması yer alıyor. birinci ayetteki "sebbih" (es-sebh) kelimesinin kökü SBH'dir, anlamı hareket etmek. "tesbih" kelimesi, SBH fiilinin isim hali. bu kelimeyi ilk kez kalem suresinde görmüştük. tesbih kelimesi, günümüzde islam kavramları arasında en çok dejenere edilmiş kavramlardan biridir. içi dopdolu ve çok önemli bir kelime. şunu baştan ve açıkça söylemek gerekiyor: sayı boncuklarını, anlamı bilinmeyen kelimeleri papağan gibi tekrarlayarak saymak tesbih değildir. ipe dizilmiş boncuk sayma olayı dinimize hinduizmden geçmiştir. kelimeleri ardı ardına okumanın hiç kimseye faydası yoktur, olamaz da. olacak olsa muhammed nebi yapardı ya da yoldaşları yapardı. nebi ve yoldaşları savaşmak yerine tesbih çekerek, toplu dua ederek düşmanla mücadele ederlerdi, eylemde bulunmak yerine oturup mırıldanarak cenneti haketmeye çalışırlardı. oturarak, papağanlık yapmanın insanlığa, kendine ya da herhangi bir şeye faydalı olacağını düşünmek düpedüz salaklıktır. hatta gerçek bir eylemin anlamının değişmesine, bozulmasına katkı sağladığı için zararlıdır. sevgi pıtırcıklığı yapıp "ne zararı var" denen şeyler, aslını gölgede bıraktığı için zararlıdır. 
dönelim gerçek "tesbih"e. kalem suresinde görmüştük bu kelimeyi ilk kez. kalem suresi tefsirindeki bahçe sahipleri meselini ve yorumlarımızı tekrar okumak bu noktada çok faydalı olacaktır => [Vizyoner Tefsir 7 - Kalem Suresi (Müşrik Kimdir, Nasıl Düşünür)] kuran-ayet analizi yaparken arada sırada, hatta sıklıkla geriye dönüp tekrar bazı şeyleri gözden geçirmek çok çok faydalı oluyor. zaten allah da bunu öneriyor, müzzemmil suresi ikinci-yedinci ayetleri arasına bakarsanız bu her zaman ve sürekli olarak yapmamızın öğütlendiği bir şey, hatırlayalım müzzemmil suresi 2-7.ayetler => [Vizyoner Tefsir 3 - Müzzemmil Suresi (Kişilik İnşası)] sürekli geri döneceğiz, pekiştire pekiştire öğreneceğiz ve uygulayacağız. kalem suresi bahçe sahipleri meselinde tesbih kelimesinin anlamını şöyle vermiştik: allah adına hareket etmek yani varlık ve varoluş amacına uygun eylemlerde bulunmak. bu surenin ilk beş ayeti "tesbih"in tefsiri gibidir adeta. analize birinci ayetten başlayalım. ayette allahın "rab" ve "ala" isimleri kullanılıyor. "ala" ismini ilk kez görüyoruz, türkçesi yüce, ancak bu tarz kelimeler/isimler allah için kullanıldığında, başındaki el (the) takısı ile birlikte yer alıyor; ve "tek yüce" anlamına geliyor. rab ismi "yaratma ve ilerleme" ile ilgili, eğitim-öğretim-gelişim-tekamül-evrim... bunlarla ilgilidir rab. kapsadığı kavram dünyası itibarı ile de yaşam ve insanla en çok ilgili olan allah ismi olduğundan kuran ayetlerinde de en çok geçen isimdir. allahın rab ismini nuzül sürecinin hemen başından itibaren görmüştük. tam bu kısımda alak suresinin ilk beş ayetinin tefsirine tekrar bakmakta fayda var => [Vizyoner Tefsir 2 - Alak Suresi (İkra - Oku/Anla)].
birinci ayetin çevirisini ve müfessirlerimizin yorumlarını meal ve tefsirlerde ararken "sebbih" fiiline hep başka anlamların verildiğini gördük. “namaz kıl”, “hayran ol”, “an”, “yönel”, “onu tek bil”, “onu tüm noksanlıklardan uzak bil”, “onu tenzih et”, “onu mukaddes bil”... ancak şu var ki bu çevirilerin hepsinin başka arapça karşılıkları var. arapçada zaten kelime bolluğu var ve matematiksel olarak yeni kelime oluşturmak da çok kolay. bizce eğer bu yukarıda verdiğim çevirilerin anlamları verilmek istenseydi kendi arapça karşılıkları verilmiş olurdu. bu yüzden bu kelimeyi de olduğu gibi, kendi anlamıyla alıyoruz ve ayeti şu şekilde çevirmek çok daha isabetli oluyor: yücelikte eşsiz (tek yüce) (ala) olan eğitici-öğretici (rab) allahın adına (i-sme) hareket et (sebbih). 
rabbinin adına hareket etmek ne demek? ayetteki rab isminin kullanılması, ayetin anlamına yön vermek içindir. rab ismi kullanıldığına göre yapılacak eylemlerin (sebbih-hareket et) yaratma-eğitim-öğretim-gelişim ile ilgili olmalı. rab adına hareket eden biri, eylemlerinde ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulmasını hedefler, gelişimi ve ilerlemeyi hedefler, aynı rab gibi. ancak buradaki ilerleme ve gelişimi teknolojik anlamda değil ahlaki anlamda anlamalıyız. sömürücü müşriklerin insanları köleleştirdiği cahiliyye mekke'sinde muhammed nebi'nin yapacağı eylemler ilk önce bu köleleştiren sömürü düzenini ve bu düzenin kurulmasına destek veren bütün düşünceleri yıkmak olmuştur. allah herkesin, tüm insanlığın allahı, herkesin rabbi. bu yüzden dünyada oluşturulacak yaşam organizasyonunda eşitlik, özgürlük, adalet birinci derecede önemli şeyler. sömürülen bir afrika ülkesinde, 1 kova su için ayakkabısız terliksiz 10 km yürümek zorunda kalan çocuğun fıtratı-varoluş gayesi açlık ve sefalet değildir. o çocuğun fıtratı üzere yaşaması için ona tüm insani haklarını (barınma-beslenme) vermek gerekir, o çocuğun ne suçu var da bedenini doyurmak için mücadele etmekten kendini gerçekleştirmek adına bir çöp bile yapmaya ne fırsatı ne enerjisi olmamış. eğer dünyada gerçekten eşitlik, özgürlük, adalet olsaydı, insanlar bu değerleri toplumu ve insanlığı yöneten temel kurucu değerler olarak alsalardı, o çocuğun ülkesinden sömürdükleri şeylerin karşılığını verirler ve o çocuk da barınma ve beslenme ihtiyaçları için daha az mücadele eder ve kendini gerçekleştirmek için (fıtratı üzere yaşamak için) bir fırsatı olurdu. muhammed nebi öncelikle bu değerlerin, toplumu kurucu değerler olması için hayatı boyu savaşmıştır. bu savaş, bu mücadele, bu eylemler-hareketler; allah adına, rab adına, dünyada eşitliği, özgürlüğü ve adaleti sağlamak içindir. allah adına hareket etmek budur, dünyada ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulması için eylemde bulunmaktır. cahiliyye mekkesindeki sömürü düzeninin şiddeti ve köleleştirilenlerin umutsuz olması hasebiyle muhammed nebi'nin tesbihi bu düzene karşı başkaldırmak olmuştur. 
ikinci ayete geçtiğimizde tesbih kelimesi hakkındaki yorumlarımızın doğruluğunu görebiliyoruz. zaten kuran ayetleri bu açıdan kendi kendini tefsir eden bir yapıdadır. kuran hem hayatı tefsir eder hem de kendisi tefsir olunur, bu açıdan kendisiyle çalışmak da oldukça eğlenceli ve ufuk açıcıdır. ayetlerde geçen kelimeler ve kavramların anlam dünyası bazen aynı ayette bazen de bir sonraki ayetlerde doldurulmuştur. ayeti şu şekilde çevirebiliriz: o ki (ellezi), yarattı (haleka) fe-(ve)-sevva (tesviye etti). bir önceki ayette allahın "rab" ismi geçmişti, bu ayette de rab isminin ne yaptığı açıklanmış: yaratmak ve tesviye etmek. tesviye ne demek? düzenlemek, düzeltmek, seviyelendirmek, amaca uygun hale getirmek. tesviye kelimesini torna-tesviyeden hatırlayacaksınız. bir parça, amacını gerçekleştirsin ve işe yarasın diye pürüzlerinden çapaklarından arındırılır. o halde ayetimizin anlamı da şu hale geliyor: o rab ki, yarattı ve amacımızı gerçekleştirelim diye bizi tesviye etti. bu ayeti şu ayetle beraber okumak gerekir: [mümin suresi 115. ayet]. allah insanlığı oyun olsun diye, canı istedi diye değil bir bir amaç uğruna yaratmıştır. ilk ayetle birlikte okunduğunda: seni yaratan ve geliştiren eğitici-öğretici allah adına hareket et-eylemde bulun, o ki seni yarattı ve seni amacına uygun (yaradılış gayene uygun) hareket edebilmen için seni düzeltti. tek yapman gereken ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulmasına katkıda bulunan eylemlerde bulunmak ve bu amacı baltalayabilecek şeyleri tercih etmemek.
bu aşamada ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasına destek olmak kalıbını da biraz açmak lazım. nasıl destek olunur böyle bir yaşama? illa devrim mi yapmak lazım, illa müşrik bulup onu yoketmeye mi çalışmak lazım? insanlığın-dünyanın ilerlemesi için yapılan herhangi bir eylem bu yaşama destek olmaktır. örneğin herhangi bir bilimsel gelişme ile hastalar kurtarılabilir, yazılan iki dize ile bir kişinin zihninde çığır açıp onu ahlaklı davranmaya yöneltebilir, bir ufak gülücük karşındaki insanı beki de intihar etmekten alıkoyuyor kim bilir? bu yüzden eylemlerimizde her zaman olumluyu ve güzeli aramak.  gerekiyor. eylemlerimizi sorgulamaları ve özeleştiri yaparak en doğru eylemi ve üslubu kendi belleğimize kazımalıyız ki hep aynı şekilde-güzellikte eylemlerde bulunabilelim yani allah adına hareket edebilelim. bu noktada aklımıza ilk nuzül olan ayet grubu gelsin: ikra. her şey anlamak/okumak/çözümlemek ile başlar. ikra, tesbihin ilk adımıdır. [Vizyoner Tefsir 2 - Alak Suresi (İkra - Oku/Anla)]
üçüncü ayette yine karşımıza anlamı dejenere edilmiş bir kavram daha karşımıza çıkıyor: kader. kader ölçü demektir, türkçe'deki 'kadar' ve 'takdir' kelimeleri de aynı kökten gelmektedir. kader, alın yazısı anlamına gelmez. ayetin türkçesi: o ki (ellezi), ölçülendirdi (kaddera) ve-(fe) yönlendirdi (heda). her şeyin bir ölçüsü var ve bu ölçülere riayet etmek, onları dikkate almak ve o ölçülere göre tercihlerini ve eylemlerini yönetmek biz kulların yapması gereken şey. evrende nedensellik ve süreçlilik ilkesi var. hiçbir şey bir anda varolmuyor ya da bir anda yok olmuyor ve her şey bir sebebe dayanıyor. örneğin bu evrendeki genel ölçü yani kader yani allah böyle takdir etmiş. ilk nuzül olan (inen) ayet grubunu tekrar hatırla: [Vizyoner Tefsir 2 - Alak Suresi (İkra - Oku/Anla)] alak suresi ilk 5 ayetin yorumlarını lütfen dikkatlice tekrar okuyunuz. bu ayet grubunu hatırlamak bu noktada çok önemli, çünkü bu ayet grubunda geçen ikra-oku, yazı okumak değil, anlamak-çözümlemek anlamındadır ve şu an yorumladığımız ayet grubu ile birlikte düşündüğümüzde evrendeki herşeyin ölçüsünü-kaderini öğrenmek biz kulların kendi varoluş amacımıza uygun eylemlerde bulunabilmek (hareket etmek-sebbih) için yapmamız gereken şeylerden biridir. ölçü-kader nasıl öğrenilir? dinimiz, özeleştiri ve gelişim dini, bu sebeple ölçüyü okurken (kader analizi yaparken) odağımıza gelişimi, eşitliği, adaleti, özgürlüğü koyacağız. yapacağımız eylemin ya da eylemi doğuran duygu dünyasının zemininde eşitliği, adaleti, özgürlüğü aramalıyız. örneğin sevgi insanın bir duygusu. bu duygu aşırılaştığında tutkuya dönüşüyor, insanı tutsak ediyor, aklını bloke ediyor; halbuki sevginin özgürleştirmesi lazım. demek ki sevginin ölçüsünü tutturursan özgürleştirirsin, ölçüyü kaçırırsan tutsak olursun/edersin. bu yüzden duygu dünyamızda bulunacak duyguların da dengeli ve ölçülü olması gerekiyor ki ortak ve çoğulcu bir yaşam kurulabilsin.
alın yazısı kesinlikle yok mu? hepimiz bir anne-babadan dünyaya geliyoruz ve onların içinde bulunluğu şartları içine doğuyoruz. bu bir alın yazısıdır. ancak bu bütün eylemlerinin doğrudan seçilmiş, belirlenmiş olduğunu göstermez. seçimlerimiz tamamen bize aittir. bu seçimlerde baştan içine doğduğumuz şartlar etkilidir evet ancak bu bir alın yazısının değil, seçimlerimizle ulaşacağımız sonuçlar dünyasının bir kaderi yani bir ölçüsü (tavan ve tepe noktaları) olduğunu gösterir. rahman rahim olan allah, merhamet ehli allah, dünyadaki tüm bu bozukluğu sapkınlığı kendisi tasarlamamıştır, bu insanlığın kendi seçimidir. örneğin toplumun iyileşmesi-düzelmesi için şöyle bir kader koymuştur: bir toplumun bireyleri kendilerini (kendi iç dünyalarını) değiştirmedikçe allah o toplumu değiştirmez. lütfen şu ayete bakınız: [rad suresi 11. ayet]. bu ayete göre toplumun değişim ölçüsü (kaderi) bireylerin kendi iç dünyalarını terbiye etmelerinden geçer, bu terbiye için ise ilk önce yapılması gereken şey bellidir: özeleştiri (islam'ın birinci şartı)

ayetteki diğer kelime: feheda (ve yön verdi). hidayet kelimesinin anlamının çöl insanı için ne ifade ettiğini hatırlayalım: yaşam. çölde yön bulmak, yönelmek hayat-yaşam demektir. dalalet ise yön kaybı yani ölüm demektir. kuran ayetlerinde bu kelimelere rastladığımızda yaşam-ölüm penceresinden değerlendirmemiz gerekiyor. ilk iki ayet ile beraber yorumladığımızda anlam şu hale geliyor: tek yüce olan eğitici-öğretici allah adına hareket et, o ki seni yarattı ve sana amacına uygun hareket edebilmen için seni tesviye etti, ölçülendirdi ve ortak ve çoğulcu bir yaşam kurulması için seni yöneltti. bu haliyle bakıldığında allah adına hareket etmenin-eylemde bulunmanın doğrudan amacı ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulması için destek vermektir, yapılan eylemler yaşamı meydana getirmeli ya da devamını sağlamalıdır. tesbih, anlamını bilmediğimiz kelimeleri tekrarlayarak sayı boncuğu çevirmek değildir. ölçüyü amacı bilerek ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulmasına katkıda bulunmaktır. günümüzde "kendin olmak, kendini gerçekleştirmek, kendini bulmak..." gibi havada terimlerle insanlar kendi beyinleri hackliyorlar. huzurlu hissetmenin, doğru eylemi yapmanın sonucu olması gibi bi yanılgı var bu insanlarda. doğuştan gelen haklarının tamamına yakınından mahrum afrikada bir zenci çocuğun huzurlu hissetmemesi acaba neyi yanlış yapmasındadır. bu tip insanlar, özellikle tasavvuf gibi sanal bataklıklarda çırpınanlar, acı çekmeyi öyle kutsallaştırmışlardır ki bu afrikalı zenci çocuk haline şükretmelidir, çünkü acı çekerek ahirette bir şeyler kazanıyordur, eğer şikayeti varsa bu şikayet kendisi için alınyazısını belirleyen allaha bir başkaldırıdır. böyle saçmalık olur mu? acı çekerek mi sevap kazanıyoruz ve cenneti hakediyoruz. acı çekerek mi insanlığın ortak ve çoğulcu bir yaşama geçmesi bekleniyor. bunların hepsi safsata. acı çekmeyi kutsallaştırarak duyarsızlaşanlar elbetteki dünyadaki çarpıklıklardan, haksızlıktan hukuksuzluktan rahatsız olmayacaklardır, onlara göre her şey zaten olması gerektiği gibidir. konumuza dönersek, hidayet doğrudan yaşamla ilgilidir. yaşamı kuran eylemler doğru yöndedir, yaşamı baltalayan eylemler ve düşünceler doğru yönden/yoldan sapmıştır. insanlığın amacı, kendi türünün ve içinde yaşadığı dünyayı ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulması için doğru ölçüde düşünceler ve davranışlarla katkıda bulunmaktır. bireysel olarak huzurlu hissetmek bu denklemin dışındadır. ayeti baştan okursak: allah her şeyi ölçülendirmiş ve insanlığa bu ölçülere riayet ederek doğru yöne yöneltmiştir. doğru yola yönelen insanlığın yoldan sapması (yanlış eylemlerde bulunması) kendi tercihidir. 
buraya kadar analiz ettiğimiz ayetler ile birlikte, burada şöyle bir fikir sunulabilir. insan doğduğunda (kendi fıtratı (yaratılış kodları) daha henüz etkileşimlerle değişmediğinden) daima yaşamı kurucu ve destekleyici eylemlerde bulunur. demek ki insanı yoldan çıkaran şeyler doğduğu andan itibaren beynine-kalbine işlenen dünyevi uyaranlar ve bu uyaranların insanın kendi içindeki yorumlanışlarıdır. buradan hareketle doğru eylemi yapmak için, yaşama katkı sağlamak için, fıtratımızı değiştiren bazı uyaranları yeniden değerlemeye tabii tutmamız gerekir. bu uyaranların bizde değiştirdiği zararlı kısımları içimizden söküp atmamız gerekir. bu zararlı kısımları tespit edebilmek için ise insanoğlunun elinde tek bir silah var: özeleştiri. yine geldik islam'ın birinci şartına. özeleştiri, insan-müslüman olabilmek adına yapmamız gereken ilk ve tek şeydir. örnek verelim. çekingen bir çocuk, anasınıfında ettiği bir küçük kavgadan sonra ailesinin evinde "sen de ona vur" gibi sözlerle gaddarlaştırılmış ve bundan sonra elinden bir şey alındığında hemen şiddet göstererek durumu engellemeye alıştırılmıştır. hayatının geri kalanında bu çocuk herhangi bir problemde şiddet gösterirse bu durumun sorumlusu erken çocukluk dönemlerinde aldığı yanlış tavsiyelerdir. bu çocuk, gün geldiğinde basit bir trafik sürtüşmesinde bıçaklar ya da bıçaklanır. ya da birine elinden bir şeyi aldığını düşünerek saldırır ve zarar verir. bu çocuğun hayatta kalma dinamiklerinden biri haline gelmiştir şiddet göstermek. ancak şiddet ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulmasını sağlamaz. bu çocuk da bu kötü durumun varlığına, şiddetin kötü olduğunu ancak özeleştiri yaparak varabilir. islamın birinci şartı olarak özeleştiriyi göstermemizin sebebi budur. 
dördüncü ayet "o ki otlağı çıkardı" şeklinde çevrilebilir. ayetteki "mer'a" kelimesi türkçeye de geçmiş kelimelerden biri. surenin başından itibaren analiz ettiğimiz ayet grubunun anlam odağında tesbih (SBH-hareket etmek, eylemde bulunmak) vardı. dördüncü ayeti de bu anlam penceresinden yapacağımız bakış ile yorumlayacağız. birinci ayet emir-inşa ile başlayıp, allahın kendini tanıtmasıyla (yücelikte eşsiz bir eğitici-öğretici allah) devam etmişti. devamında da allahın insanoğlunu yaratma sürecine değiniyor ve bu süreç hakkında verilen bilgiler ile hem allahı tanıyoruz (yaratan, düzenleyen-tesviye eden, öçülendiren, yaşam için yön veren) hem de sürecin kendisini öğrenerek dünyadaki eylem planımızı oluştururken dikkat edeceğimiz kilit noktaları da anlamış oluyoruz (amaçlılık içinde yaratılmış olmamız, yaşamı kurmak üzere yöneltilmiş olmamız, ölçülere riayet etmemizin gerekliliği...). bu ayeti doğru anlamamız için bir sonraki ayet ile birlikte analiz etmemiz gerekir. beşinci ayetin çevirisi: "sonra onu kapkara-kupkuru bir çöpe çevirdi". ayet grubunun anlam odağı çerçevesinde bu iki ayeti yorumlarsak aslında bahsedilmek istenenin otlar-otların yeşermesi ve yok olup gitmesi sürecinden çok daha büyük olduğunu farkedebiliriz: yaşam-ölüm. allah (yücelikte eşsiz eğitici ve öğretici) ölçülendirme-yöneltme yasasının örneğini de basit ya da önemsiz görünen otlardan veriyor. otlar bile yaşam-ölüm yasasına tabiidir, ey sen insanoğlu, sen de bu yasaya tabiisin mesajı da verilmek istenmektedir. ayrıca dünyadaki yaşamın her bir zerresinde ve her anında allahın müdahalesi vardır mesajı da bu iki ayetten okunabilir. 
ayet grubunu bütünüyle analiz etmek istersek şöyle bir kısa cümle kurabiliriz: 
yücelikle eşsiz tek yüce olan eğitici ve öğretici allahının adına eylemde bulun, eylemlerin allahın adına olsun, eylem yaparken allah ne der diye bir kaygı olsun içinde...
o ki biz insanoğlunu yarattı ve (belli bir amaç için - dünyada ortak ve çoğulcu yaşamın kurulması için) düzenledi-yonttu-tesviye etti...
o ki, her şeyi ölçülendirdi (her şeye bir ölçü koydu, her şeye bir amaç koydu ve bu amaç gerçekleştirilsin ya da imtihan olsun diye ölçülendirdi-seviyelendirdi-takdir etti), ve (her şeye ama özellikle insanoğluna) (yaşamın kurulması için) yön verdi-yöneltti...
o ki yaşamı ve ölümü yaratandır, evrendeki her şeye (en küçük ya da basit gördüğümüz şeyler dahi) onun müdahalesi ve kontrolu ile gerçekleşmektedir...

6. Senukri-uke felâ tensâ
7. İllâ mâ şâa(A)llâh(u)(c) innehu ya’lemu-lcehra vemâ yaḣfâ
8. Ve nuyessiruke lilyusrâ
9. Feżekkir in nefe’ati-żżikrâ
10. Seyeżżekkeru men yaḣşâ
11. Ve yetecennebuhâ-l-eşkâ
13. Śumme lâ yemûtu fîhâ velâ yahyâ
14. Kad efleha men tezekkâ
15. Ve żekera-sme rabbihi fesallâ
16. Bel tu/śirûne-lhayâte-ddunyâ
17. Vel-âḣiratu ḣayrun ve ebkâ
18. İnne hâżâ lefî-ssuhufi-l-ûlâ
19. Suhufi ibrâhîme ve mûsâ
6. ayetin türkçesi: sana okutacağız(ikra-anlamanı sağlayacağız), sen de unutmayacaksın
7. ayetin türkçesi: yalnız allahın dilediği dışında, kesinlikle o açığı da gizliyi de bilendir
8. ayetin türkçesi: sana en kolay olanı kolaylaştıracağız
9. ayetin türkçesi: hatırlat, eğer hatırlatman sadece bazılarına fayda verecekse de
10. ayetin türkçesi: korkusu (insanlık derdi) olan öğüt alacaktır
11. ayetin türkçesi: eşkıya olansa öğütten kaçacaktır
12. ayetin türkçesi: o ki en büyük ateşe girecektir
13. ayetin türkçesi: sonra, orada ne ölebilecek ne de yaşayabilecektir
14. ayetin türkçesi: doğrusu, arınan (arınmak için gayret eden) kimse kurtuluşa ermiştir
15. ayetin türkçesi: ve eğitici-öğretici allahının adını belleğine kazıyan ve davaya (insanlık davası) destek çıkan
16. ayetin türkçesi: ama siz dünya hayatını (aşağı-düşük hayatı) tercih ediyorsunuz
17. ayetin türkçesi: oysaki sonraki hayat (ahiret) daha hayırlı ve daha kalıcıdır
18. ayetin türkçesi: kesinlikle bu önceki sayfalarda (vahiylerde) da vardı 
19. ayetin türkçesi: ibrahimin ve musanın sayfalarında (vahiylerinde-kitaplarında)
suredeki diğer ayetlerde bir anlam bütünlüğü bulunluğundan, bu ayet grubunu da bir bütün olarak analiz etmekte fayda var. altıncı ayet "senukri" (sana okutacağız) diye başlıyor. senukri => ikra. bu ayetteki oku-okutacağız kelimesi ikra kelimesinden türemiştir. ikra (oku-anla) kelimesini ilk nuzül olan ayetlerin analizinde incelemiştik, tekrar hatırlamakta fayda var: [Vizyoner Tefsir 2 - Alak Suresi (İkra - Oku/Anla)]. ikra kelimesini anlamanı sağlayacağız (çözümlemeni sağlayacağız) diye çevirmek dümdüz okutacağız diye çevirmekten daha isabetli olmaktadır. peki neyi anlamamız sağlanacak? bu sorunun cevabı aslında şu ana kadar analiz ettiğimiz tüm ayetlerin anlamları. başta muhammed nebi olmak üzere tüm kuran muhataplarına verilmiş bir nevi müjdedir bu ayet, aynı zamanda doğal bir dönüşüm ve iyiye doğru ilerlemedir. kuranın bir bilgi kitabı olmadığını (non-informative) performatik bir kitap olduğunu söylemiştik. bir bilgi kitabı olmadığı için anlaşılan konu insanın fıtratına (yaratılış kodlarına) işler ve insanın eylemlerini düzenler. hafızadan çok bellek bölgesinin aktifleştirilmesidir. bu sebeple zaten kuranı anlayan kişi, unutamaz, eylemlerine işler ve eylemlerinde kurandan izler bulunur (yaşamı kurucu eylemler). kuranı anlayan kişinin zaten kuranı unutması gibi bir şey mümkün değildir. unutuluyorsa, anlaşılmamıştır. biz de kendimizi bu ayet ışığında test edebiliriz. yalan söylemenin kötü olduğunu (ortak ve çoğulcu yaşamı baltalayan bir şey) söyleyen bir kişi eğer hala yalan söylüyorsa, yalan söylemenin kötü olduğunu anlayamamış demektir. eğer anlayabilseydi yapmazdı. biz de kendi kötü huylarımızı aynı bu şekilde eleştiriye tabii tutmalıyız. eğer kötü huyumuzu bırakabiliyorsak o konudaki hassasiyeti anlamışız demektir. eğer bırakamıyorsak hala anlayamamışız demektir. bazen ise insan ne kadar istese ve uğraşsa da bazı kötü huylarını bırakamıyor. işte bu noktada imdadımıza islamın birinci şartı yetişiyor: özeleştiri. henüz konu buraya gelmedi ancak belirtmekte fayda var: salat ritüelinin (namaz) 5 vakit neden farz olduğunu anlayabiliriz, günde 5 vakit özeleştiri imkanı, üstelik allahın huzurunda. 
yedinci ayette bir okuma-anlama-unutmama eksenine şöyle bir istisna getiriliyor: "yalnız allahın dilediği dışında, kesinlikle o açığı da gizliyi de bilendir". ayette belirtildiğine göre, gizliyi de açığıda bilen allah, bazı durumları-konuları muhatabın unutmasını sağlayacaktır. informatik şeyler unutulmaya mahkumdur. alzeihmer hastalarına bakalım örneğin, bir profesör alzeihmera yakalandığında tüm hayatı boyunca edindiği tüm bilgiler kısa zamanda buhar olur. ancak bu profesör hastalığı ilerledikçe ahlaki yasalarını (kendi fıtratını) unutup gidip hırsızlık yapmamaktadır ya da bir canlıya zarar vermemektedir. buradan şunu anlıyoruz, kuran bir performatif kitap olarak ahlaki kodlara işler ve unutulmaz ancak informasyonlar (bilgi-data) unutulabilir. bu informasyonlara hayatımızdaki her şey dahildir: en sevdiğimiz yemek, bizi rahatlatan şarkı ve hatta çocuğumuza duyduğumuz sevgi... bunlar ahlaki kodlar olmadığı için unutulur. merhameti sonsuz allah, insanın içinde tuttuğu her şeyi, tamamı ile bilen bir varlık olarak, insanı neyi zayıflatacağını bildiğinden bazı şeylerin unutulmasını mümkün kılar. unutmak olmasaydı yaşamak gerçekten mümkün olmazdı, kinle nefretle dolup taşar birbirimizden nefret ederdik. 
sekizinci ayette yine kurandan bahsediliyor. burada en kolay olan diye bahsedilen şey kurandır. kuran anlaşılması kolaydır, anlaşılsın diye kolaylaştırılmıştır. bu noktada şu tarz cümleler reddedilmiştir: kuranı biz anlayamayız, o yüce kurandır, bizim ilmimiz yok ki anlayalım, o zamanın arapçasını bilmek lazım, o dönemki insanlar anlamış ama zaman değişti biz nasıl anlayacağız... bu tarz kuranı insanın kendin uzaklaştıran cümleler reddedilmiştir. kuranı anlamak kolaydır ve kolaylaştırılmıştır. allah gizliyi de açığı da bildiğinden zaten insanın anlayabileceği en kolay şekilde indirmiştir kuranı. kuranı göklere çıkarıp ulaşılmasını ve anlaşılmasını zorlaştıran her kişi, zümre, topluluk, cemaat açıkça suç işlemektedir. zaten şu an şu satırları yazan biz, bu kolaylığın şahidiyiz, siz de bu şahitliğe ortak olabilirsiniz. allah hepimize zihin açıklığı (güdülerini kontrol edebilmiş bir nefs) versin.  
dokuzuncu ayet müfessirler tarafından farklı farklı çevrilmiş ayetlerden biri. bu ayeti "eğer fayda verecekse öğüt ver" şeklinde çevirenler çoğunlukta. her ne kadar bu düz çeviri de hatalı olmamasına rağmen, bu anlam akla mantığa uygun değil. muhammed nebi nereden bilsin o an öğüdü fayda verecek mi vermeyecek mi diye, bunu herhangi bir insan bilemez. iki önceki ayette analiz ettiğimiz gibi: allah açığı da gizliyi de bilir. öğüdün fayda verip vermeyeceğini yalnız allah bilir. bu ayetteki ikileme, öğüdün fayda verip vermemesi değil, öğüdün bazı insanlara faydalı olması bazı insanlara ise faydalı olmamasıdır. kaldı ki bir sonraki ayette öğüdün kimlere faydalı olacağı kimlere olmayacağı bildirilmiş. muhammed nebi görevi gereği sürekli sömürücü müşriklere öğüt veriyordu ve bir anda hepsinin dönüşeceğini de ummuyordu normal olarak. dönüşüm bir süreç işidir, bir anda tüm sömürücü müşrikler iman edip ortak ve çoğulcu bir yaşam kurmayacaklar. bu sebeple verilen öğüt de bazılarına fayda verecek bazılarına ise vermeyecek. sadece bazılarına fayda sağlayacaksa bile muhammed nebi'nin görevi öğüt vermektir, hatırlatmaktır. bu ayetteki hatırlatma kelimesi (fezekkir=>zikir) bellekle ilgilidir, bellek insanın eylemlerine kaynaklık eden bir duygu-bilgi dünyasıdır. hatırlatmaların hedefinde bu duygu-bilgi dünyası bulunmaktadır ki insan öğüdü alınca ilk ayette emredildiği gibi allah adına eylemde bulunabilsin ve ortak ve çoğulcu bir yaşamın kurulmasına destek verebilsin. 
onuncu ayette, kimlerin verilen öğüdü alacağı belirtilmiş: yüreğinde korku olan. insanlık için bir derdi olan, insanlık derdini edinen kişi umut ettiği yaşamın kurulmasına destek verebilmek için öğüdü alacaktır. 
onbirinci ayette de kimlerin öğüt almayacağından bahsediliyor: eşkıya olan. eşka (eşkıya) => şakk (şıkk) bağlantısı kesilmiş olan demektir. yaşam (hakikat, allah) ile bağlantısı kesilen kişi, ortak ve çoğulcu bir yaşam kurulmasın isteyen kişi verilen öğütten kaçacaktır. ayetten anlıyoruz ki hakikat-yaşam-allah birbiri ile doğrudan bağlantılı şeylerdir. 
onikinci ayette, yaşamı kurmak ile bağlantısı olmayan, yaşamı tercih etmeyen kişinin ateşe gireceği belirtilmiştir. burada fiziki bir ateşten ziyade çöl insanının zihnindeki ateş kavramının korkutuculuğundan bahsedilmektedir. çöl insanının en büyük derdi, korkusu sıcaklık. bir ceza enstrümanı olarak ateşin kullanılması da bu yüzden. eğer kuran kuzey kutbuna yakın bir yere inseydi o zaman cehennem soğuk ve asla ısınılamayan çorak bir yer olarak tasvir edilebilirdi. buradaki maksat cezalandırma sürecinin korkunçluğuna dikkat çekmek. 
devamında gelen onüçüncü ayet bizim kanımızca çok daha dehşet. bu ayette cehennemin asıl tanımı yapılıyor: ne yaşanan ne de ölünen bir yer. fazla tanıma gerek olmayan bir ayet. daha önce analiz ettiğimiz müddessir suresinde de "sekar" kelimesiyle allah cehennemi bize tanımlamıştı. tekrar hatırlamakta fayda var, lütfen 11-31. ayetlerin analizine bakınız: [Vizyoner Tefsir 4 - Müddessir Suresi (Görev Tanımı)].
ondördüncü ayette kimlerin kurtulacağı belirtiliyor: arınanlar. alsında ayetteki "tezekka" dönem arapçasındaki dil kuralları gereği arınmak için (arınma süreci için) gayret eden çevirisi daha doğru olacaktır. yani tamamen arınan değil, arınmak için gayret eden kurtulacaktır. sadece tamamen arınanlar kurtulsaydı cennette peygamberlerin canı sıkılırdı. tamamen arınmanın mümkün olmadığını biliyoruz ancak gayretimiz bu yönde. zekka => zeka kelimesinin diğer anlamı da artmaktır. buradan arınan arttığı, büyüdüğü anlamı da çıkarılabilir. aynı zamanda aklın kullanılması da bu ayette öne çıkarılmıştır. dinde aklın-mantığın yeri yok diyenler reddedilmiştir. aklını kullanarak arınmaya gayret edenler ve bu süreçte artanlar (büyüyenler) kurtuluşa ermiştir diye bir çeviri yapmak gayet yerinde olacaktır. 
onbeşinci ayet kurtulan (kurtulacak olan) insanların diğer özelliğine dikkat çekiyor: "eğitici-öğretici allahını belleğine kazıyan ve davaya (insanlık davası) destek çıkan". ayette surenin en başında verilen allahın rab ismi geçiyor, demek ki ayetimizin pencerelerinde eğitim-öğretim-ilerleme-gelişim-yaratım-yaşam eksenlerini arayacağız. rabbinin adını belleğine kazıyan (hatırından çıkarmayan) kişi, tüm eylemlerini allah adına yapar, belleğinde allah olan kişi eylemlerini gözden geçirirken ya da bir eylemde bulunmadan önce allah ne der diye düşünür, eylemim yaşamı kurar mı yoksa sömürücü müşrik düzenine bir katkıda bulunur mu diye özeleştiride bulunur. iyi insan olmanın, allahın sevdiği insan olmanın yolu islamın birinci şartı olan özeleştiriden geçmektedir. belleğinde allah olması insanın sürekli bir özeleştiri ve yaşamı kurucu bir gayret içinde olduğunu gösterir. surenin en başında analiz ettiğimiz tesbih de budur zaten. ayetteki diğer kelime: "fesalla". salla => salat etmek fiilini müfessirlerin %99u namaz kılmak olarak çeviriyor. namaz ritüelini bu ayete koymak abes durmaz, sonuçta ritüel bir özeleştiri ritüelidir. ancak "salat" kavramını bu dar pencereye sıkıştırmak kelimenin işaret ettiğine haksızlık olacaktır. daha önceden salat'ın davayı desteklemek, insanlık davasını ve ortak-çoğulcu yaşam kurulmasını sağlamak için gayret göstermek olduğunu bir çok kez analiz etmiştik. kurtuluşa ermenin diğer bir parametresi, insanlık davasını desteklemektir (eylem ve düşünce olarak).
onaltıncı ve onyedinci ayetlerde insanoğluna bir eleştiri getiriliyor. insan doğal olarak, gördüğüne-dokunduğuna meylediyor, ayetteki dünya kelimesi olarak anlatılmak istenen budur. ancak insanın gördüğü-dokunduğu mu değerlidir yoksa gözle görülmeyen dokunulmayan tadılmayan şeyler de değerli ve kalıcıdır. ayette dünya hayatının tercih edilmesi, asıl hakikatin ıskalanması olarak verilmiş. ayetteki dünya kelimesi aslında edna kelimesinin dişil halidir ve edna kelimesi aşağı-düşük anlamındadır. buradaki anlam dünya hayatına ve dünyevi şeyleri sevmemenin iyi olduğu anlamında değildir. buradaki asıl anlam insanın dünyevi şeylerin (mal mülk gibi) kalıcı olmadığının belirtilmesidir. dünya hayatı tümüyle kötüdür demek yanlış, bir sonraki ayete (onyedinci ayet) bakınca kalıcı olanın tercih edilmesi noktasında insanın tercihini kalıcı olmayan-düşük olan (madde) şeylerde kullanmasının kötü olduğuna dikkat çekilmektedir. kalıcı olan ahirettir (sonraki yaşam). ve insan eylemlerini ve düşüncelerini kalıcı olana göre düzenlemelidir ki kurtuluşa erebilsin. 
onsekiz ve ondokuzuncu ayetlerde tüm peygamberlerin taşıdığı mesajın aynı olduğuna dikkat çekilmiştir. bu iki ayette "sayfalar" kelimeleriyle bahsedilen şey vahiydir. vahiy, dil-coğrafya-zaman eksenlerinden bağımsız mesajı verilmektedir bu iki ayet ile. kuran öğrenmek isteyen insan için ise bir müjdedir, her dilde, her coğrafyada her durumda ve zamanda (kolaylıkla) anlaşılabilen ilahi bir mesaj.
imam-ı azam ebu hanife, bu iki ayeti referans göstererek, gelen vahiylerde dil farklılıklarının bulunsa dahi mana bakımından aynı olması hasebiyle, ana dilde ibadet için icazet vermiştir ve gayet mantıklıdır da. gelen mesajlardaki dil farklı olmasına rağmen mana aynı ise, insan istediği dilde hatta dil kullanmadan dahi eğer manaya ulaşabiliyorsa, eğer özeleştiri mekanizması çalışabiliyorsa o zaman isteyen istediği dilde ibadet ritüeli gerçekleştirebilir. toplu kuran okuma aktivitesini ele alalım, kültürümüzde bu oldukça yaygın. eğer mesaj aynı ve diller farklı ise o zaman toplu kuran okuma aktivitelerinde meal-tefsir okunmalıdır, hiç kimsenin anlamadığı dilde bir şeyler okumak-dinlemek faydasızdır. 
öğrenelim, öğretelim, yaşayalım ve yaşatalım inşallah...

Vizyoner Tefsir 8 - Tekvir Suresi (Kozmik Kıyamet - Son Saat)

rahman rahim olan allahın adıyla

halk arasında, yanlış olarak, daha çok kıyamet günü olarak anılan, doğru bir terim kullanılacak isek "son saat" olarak bahsetmemiz gereken günün betimlemesinin yer aldığı şiddetli bir uyarı suresidir. adını ilk ayette yer alan "kuvvirat" kelimesinin isim halinden alır. başka isimlerle de anılmış ancak bu önemli değil, biz içeriğine yoğunlaşacağız. 
sure ilk inen surelerden. daha önce de belirttiğimiz gibi sureler bir bütün halinde ve dümdüz sıra ile inmiyor, bu yüzden tam ve net bir ayrım yapmak olanaksız. ancak surenin ilk mekki surelerden olduğu kesin, necm ve ala surelerinden önce indiği de kesin. yaptığımız araştırmalar neticesinde bu sureyi sekizinci sıraya koymayı uygun gördük, mantıklı olan da buydu. bundan önceki surelerde, öncelikle kişilik inşasına yoğunlaşılmış ve görev tanımı netleştirilmiş ve motivasyon yapılmıştı; daha sonra verilecek olan savaşın tarafını netleştirmek üzere müşrik aklı deşifre edilmişti. buraya kadar büyük bir devrimin hayat hikayesinin adımlarına şahit olduk. şimdiki surede de kozmik kıyamet yani son saat betimlemesiyle "ölümlülük", "eşit hesap verilecek olması", "insan yaşamının önemi" vurgusu yapılıyor. devrimin inşa ve tarafların netleştirilmesi adımlarından sonra soğuk bir duş etkisi adeta. bu tarz soğuk duşlara gerçekten çok ihtiyaç var, sürekli özeleştiri yapmazsak nasıl sapıtıp saçmaladığımızı kendimizden biliyoruz.

1. İżâ-şşemsu kuvvirat
2. Ve-iżâ-nnucûmu-nkederat
3. Ve-iżâ-lcibâlu suyyirat
4. Ve-iżâ-l’işâru ‘uttilet
5. Ve-iżâ-lvuhûşu huşirat
6. Ve-iżâ-lbihâru succirat
7. Ve-iżâ-nnufûsu zuvvicet
1. ayetin türkçesi: güneş dürüldüğü zaman
2. ayetin türkçesi: ve yıldızlar kararıp (sönüp) döküldüğü zaman
3. ayetin türkçesi: ve dağlar yürütüldüğü zaman
4. ayetin türkçesi: ve on aylık gebe develer başı boş bırakıldığı zaman
5. ayetin türkçesi: ve bütün yabani hayvanlar bir araya toplandığı zaman
6. ayetin türkçesi: ve denizler fokur fokur kaynatıldığı zaman
7. ayetin türkçesi: ve nefisler eşleştirildiği zaman
son saat dehşetini, kozmik kıyameti anlatan bir ayet grubu. bu gruptaki ayetlerin tamamı "iza" gelecek zaman kalıbı ile başlıyor. normalde ilk ayette verilse, cümle bitmediği için diğerleri için de arapça grameri gereği geçerli olacak ancak her ayette ayrı ayrı verilmesi hem bu olayların aynı gelecek zamanda gerçekleşeceğini söyleyebiliriz hem de dehşetin büyüklüğüne dikkat çekmek için diye yorumlayabiliriz. kuvvirat içe doğru dürülme demektir. bu güneşin ömrünün bitmesi anlamında olduğunu sanmıyoruz çünkü son saatin ansızın geleceğinin bilgisi kuran'da bir çok yerde veriliyor (örnek: araf 187). güneşin ömrünü bilim insanları aşağı yukarı tahmin edebiliyorlar ancak kozmik kıyametin gerçekleşmesi için sadece güneşin enerjisinin bitmesi gerekli değil, belki de galaksimizin hiç bilmediğimiz bir yerinde gerçekleşecek bir olay zinciri neticesinde bu kozmik kıyamet gerçekleşecek. peki akıllara bir soru geliyor: bizim için kıyamet olurken evrenin tamamı için kıyamet olacak mı? biz bu soruyu ikinci ayete dayanarak "evet" olarak cevaplamayı uygun gördük. ikinci surede yıldızlar söndüğünde diyor. çöldeki arap'a anlatamazsın galaksi, gezegen, yıldız, uydu vs diye. o yüzden yıldızlar söndüğünde denerek insanın gökyüzünde gördüğü ve vizyonunda olan her şey anlamında "yıldızlar" denmiştir. şu an vizyonumuz ve gözümüzün gördüğü mesafe teleskoplar ya da uzay istasyonları sayesinde çok daha fazla. kuran da geçmişten günümüze ve hatta geleceğe hitap eden zamansız bir kitap olduğundan, gelecekte insanın vizyonunun ve gördüğü mesafenin çok çok daha fazla olacağını da hesaba katarak, bu ayette bahsedilen yıldızların tüm evreni işaret ettiğini söyleyebiliriz. üçüncü ayet dağlar yürütüldüğünde ifadesinden, kozmik kıyamette yeryüzünde de dehşetli depremler olacağını çıkarabiliriz. dördüncü ayet için birkaç farklı çeviri mevcut. "işar" kelimesini on aylık gebe develer diye çeviren de var (biz bunu tercih ettik), birlik beraberlikler diye çeviren de var, yağmur yüklü bulutlar diye çeviren de var. hepsi ayet-sure bağlamında mümkün. on aylık develer çevirisini almamızın sebebi, ayete bu kısımda tarihselci bir bakış açısıyla bakmamızdandır. o dönemdeki çöl arabına göre en değerli şey on aylık hamile devedir, devenin hamilelik süresinin oniki aydır ve devenin en çok bakıma muhtaç ve en değerli görüldüğü zaman on aylık hamile olduğu zamandır. ayete bu bağlamda bakınca en değer verilen varlıklar salıverildiği zaman diye anlayabiliriz. zemahşeri, bu ayeti deve on aylık evladından yüz çevirince diye bir anlam vermiştir. araplarda "deve kini" diye bir kavram var; deve kendisine yapılanı görmeyen ancak yavrusuna verilen zararı ölünceye kadar unutmayıp er ya da geç intikam almak için fırsat kollayan bir hayvandır. deve on aylık yavrusundan yüz çeviriyorsa bu çok büyük bir olaydır ve ancak ve ancak büyük yok oluş gününde böyle bir olay gerçekleşebilir. bu yorum da mantıklı. o gün öyle bir hesap günü olacak ki, insanın gözü yavrusunu bile görmeyecek, herkes kendi ebedi hayatının derdine düşecek diye ayeti yorumlayabiliriz. sure, beşinci ayette bütün yabani hayvanlar bir araya toplandığında diye devam ediyor. vuhuşu evcil olmayan hayvanların tamamını kapsar, doğal hayattaki tüm hayvanlar demektir, diğer tefsirlerde de bütün yabani hayvanlar çevirini görünce biz de o şekilde yazmaya karar verdik. bu ayet hakkında farklı farklı yorumlar var. en güzeli bizce şu: "o gün hayvanlar içgüdüleri dahi çalışmayacak, kurt kuzuyu görmeyecek, tikli kazı görmeyecek..." o derece şiddetli bir gün olacak. diğer bir yorum, bir hadise dayanıyor: "o gün boynuzlu koyun boynuzsuzdan hakkını alacak". bu hadisi nakledenler bu ayete yaban hayvanları da hesaba çekilecek yorumu yapıyor ancak bu hadisi nakledenler o kadar çok yalan yanlış hadis nakletmişler ki gözümüzde en ufak itibarı kalmamış, adı geçtiğinde zihnimizde yalancı düzenbaz kelimeleri canlanıyor. bizce bu yorum saçma. son olarak da bu "huşşirat" kelimesinin iki ş harfi ile pekiştirilmesi, toplayıp atma gibi bir anlam vermesi yorumudur ki, kesinlikle yanlıştır diyemeyiz. bu yoruma göre tüm doğal hayat-yaşam bittiğinde diye anlayabiliriz bu ayeti. bizce en doğru yorum, hayvanların dahi içgüdülerinin çalışmadığı, asıllarını kaybettikleri dehşetli gün yorumudur. altıncı ayette bir başka son saat olayından bahsediliyor, denizler kaynadığında ya da kaynatıldığında. denizlerin içinde bulunan yanardağların patlamasıyla denizlerin fokur fokur kaynayacağından bahsediliyor olabilir; çok önemli değil, sonuçta dehşetli bir son saat bizi bekliyor, orası kesin. ayetlerde hep bir özden kopuştan bahsediliyor, hayvanların içgüdülerini yerine getirmemesi, yıldızın sönmesi gibi; bu ayette de söndürücü su kaynatıldığında, söndürücü etkisi yokolduğunda diye anlayabiliriz. ne varsa evrende özünü, asıl işlevini yitirdiğinde diye anlayabiliriz. yedinci ayet biz insanlarla ilgili. nufus => nefs'in çoğulu. nefsler eşleştirildiğinde, bu eşleştirme birbirleri ile eşleştirme değil, tasnif edilme anlamındadır. insanlar tasnif edildiğinde anlamı taşıyor ayet. bu ayet hakkında daha açıklayıcı ayetler inmiştir ilerleyen zamanlarda. sahibinin şimdilik bu kadarını bilmesi yeterli demek ki. nefsler nasıl eşleştirilecek, iyi-kötü-daha iyi-daha kötü vs şeklinde...


8. Ve-iżâ-lmev-ûdetu su-ilet
9. Bi-eyyi żenbin kutilet
8. ayetin türkçesi: diri diri toprağa gömülen kız çocukları sorduğunda
9. ayetin türkçesi: hangi günahtan dolayı öldürüldüğü
bu ayet grubunu yukarıdaki ayet grubundan ayrı aldık çünkü sekizinci ayetteki "mevude" kavramının üstünde durmak istedik. cahiliyye dönemi arapları bu geleneğe "ve'd" demişler. ve'd geleneğine göre gömülen kız çocuğuna da "mevude" deniyor, gömülen erkek olsaydı "mevud" denecekti. öncelikle bu gelenek gerçekten var mıydı? evet vardı, ancak izlerinin bu kadar az olmasının sebebi bu geleneği uygulayanların sömürü kitlesindeki alt tabakanın uygulamasıydı, yani fakir olan aileler geçim kaygısıyla, ayak bağı olur kaygısıyla kendince fazlalık gördüğü kız çocuklarını doğar doğmaz toprağa gömerlerdi. toprağa gömmenin de bir sebebi var: kan akmasın. kan akıtma olayı ilk çağlardan beri kutsal bir olay, kan kutsal bir şey olarak görülüyor insanlıkta. osmanlı padişahlarının da boğdurularak öldürüldüğünü hatırlayın, maksat kan akmasın, kan akarsa başlarına kötü şeyler geleceğine inanıyorlar. çöl arabı çadırlarda, konar-göçer hayat yaşıyorlar. sıkıntılı bir doğa olayında ya da bir baskın olduğunda savaş durumundayken küçük kız çocukları ayak bağı oluyor diye bir görüş var. erkek çocuk büyüyünce savaşçı olur, işçi olur işe yarar; ancak kız çocuğu esir düşebilir ve cahiliyye görüşüne göre cariye olunca babasının-ailesinin onurunu zedeleyebilir. çok da detaylandırmaya gerek yok, sonuçta cahiliyye dönemi araplarında bu gelenek vardı, hatta sadece cahiliyye araplarında değil başka bir çok coğrafyada çocukların diri diri gömüldüğü geleneklere rastlamak mümkün. bahsettiğimiz biyolojik öldürme. bunun dışında birçok öldürme yöntemi mümkün: örneğin kürtlerde berdel diye bir gelenek var. doğu karadenizli komşularımızdan duyuyoruz, kız çocukları mirastan mahrum. kürtlerde hala daha çocuk gelin diye bir kavram var, hatta çocuklar tecavüzcüleriyle evlendiriliyorlar, neden? suç sayılmasın diye. tecavüz değil de, normal bir birliktelik diye görülsün diye, tecavüze uğrayan çocuk tecavüzcüsü ile resmi nikah kıyıyor. devlet, işlenen büyük bir suça, ahlaksızlığa, hak gaspına ortak oluyor. kız çocuğunun, kadının düşüncesini soran yok. olayı sadece biyolojik öldürme şeklinde ele almak kız çocuklarına ve kadınlara haksızlık olur. kız çocuğunun geleceğine majör şekilde etki edip onu istemediği bir evliliğe ya da travmatik bir geleceğe mahkum etmek de diri diri gömmektir. cahiliyye döneminde kız çocuklarının yaşı bile doğru düzgün hesaplanmaz, hiçbir olayda görüşü sorulmaz, şahitliği kabul edilmezdi, yaşıyor mu ölü mü et parçası mı belli değil. sadece cahiliyye değil, günümüzde özellikle kürtlerin yoğun olduğu yerlerde de, kadınların hakları gaspediliyor. 
gelelim kozmik kıyamet - son saat tasviri yapılırken bu iğrenç gelenekten bahsedilmesine. sekiz ve dokuzuncu ayetler de daha önceki ayetlerle aynı kalıpta (ve-iza) gelmiştir. bunun sebebi kız çocuklarının diri diri gömülmesi (biyolojik ya da hak gaspı şeklinde) kozmik kıyamet kadar dehşet vericidir allah katında. allah günahsız çocukların cinayete kurban gitmesini kozmik kıyamete denk saymıştır. diri diri gömülen çocuk, geleceği elinden sorulmadan alınan çocukların "hangi günahtan ötürü öldürüldüm" sorusu, güneşin dürülmesine, yıldızların sönmesine denk sayılmıştır. allah katında "yaşam"ın önemi, hak gaspının önemi (kul hakkı) kozmik kıyamet kadar dehşetli ve büyük bir olaydır. bu iki ayete göre de bunun hesabı dehşetli bir şekilde sorulacaktır. 


10. Ve-iżâ-ssuhufu nuşirat
11. Ve-iżâ-ssemâu kuşitat
12. Ve-iżâ-lcahîmu su’’irat
13. Ve-iżâ-lcennetu uzlifet
14. ‘Alimet nefsun mâ ahdarat
10. ayetin türkçesi: ve defterler açıldığı zaman
11. ayetin türkçesi: ve gök sıyrıldığı (derinin sıyrılışı gibi) zaman
12. ayetin türkçesi: ve cehennem alevlendirildiği zaman
13. ayetin türkçesi: ve cennet yaklaştırıldığı zaman
14. ayetin türkçesi: bilir her nefs ne yapıp getirdiğini
son saatin tasvirlerinin devam ettiği ayet grubu. bir önceki ayet grubunda çocukların diri diri gömülmesinin (gerçek ya da mecazen - biyolojik ya da hak gaspı şeklinde) hesabının sorulacağını yorumlamıştık. bu ayet grubunun başında da defterlerin açılacağı bilgisinin verilmesi tesadüf değil. son saat yani kozmik kıyamet geldiğinde defterler açılacakmış. burada bahsedilen, halk arasında "amel defteri" olarak bilinen insanın eylemlerinin sonuçlarının yer aldığı defterdir. elbetteki böyle bir defter yok, ancak allah tüm her şeyi bilen ve gören olarak, bizim her eylemimizin sonuçlarını hesaba çekeceğini anlıyoruz. cahiliyye araplarının soyutlama yeteneklerinin olmadığından bahsetmiştik. bu soyutlama yeteneksizliğinden dolayı defter, cennet, cehennem gibi kelimeler hesap gününde karşılaşacaklarımız için kullanılır. onikinci ayetteki cahim=>cehennem kelimesi insanın eylemlerinin kötü sonuçlarının karşılığıdır. bunu illa ki bir yere gidip yanmak olarak düşünmemek lazım. ahirette başımıza gelecek olan şeyi şimdiden bilemeyeceğimiz için, oradaki sistemi kavrayamayacağımız için benzetmelerle cennet-cehennem gibi kelimeler kullanılmıştır. onbirinci ayet burada bizim dikkatimizi biraz fazla çekti. gök sıyrıldığı zaman diyor, derinin sıyrıldığı gibi... sanıyoruz ki madde tamamen yok olunca, gök yani maddi evren sıyrılacak ve ortada kalan nefs-ruh ve bizim ikinci (ahiret) sistemine geçişimiz tamamlanacak. insanı hem heyecanlandıran hem de dehşeti ile de ürperten bir son saat tasviri. ayet grubunda asıl dikkati çeken kısım ondördüncü ayette. burada "bilir" kelimesi kullanılmış. demek ki bizim yapıp ettiğimiz her şeyi kendimiz de bilecekmişiz, tabiri caizse defterimizi kendimiz tutuyoruz ve bunu bilinçli bir şekilde yapıyoruz. üstelik bu yapıp ettiklerimize önceden analiz ettiğimiz surelerdeki "kasem"leri de (x şahit olsun, x dile gelsin) düşündüğümüzde, yapıp ettiklerimiz belgeli ve bilinçli bir şekilde önümüze hesap vermemiz için gelecek. ne yapıp ettiğimizi de bileceğimize göre, cennete mi yakınız cehenneme mi bunu da bileceğiz. hesabın nasıl görüleceği konusunda ileride birçok ayet analiz edeceğiz. şimdilik bu ayetlerden bundan sonraki eylemlerimizin önümüze çıkacağını ve bunlar hakkında hesap vereceğimizi bilmemiz yeterli. gerçi bunu söylemeye gerek de yok, adalete imanımızın bir sonucudur ahiret. bu yüzden hesap verilebilir bir yaşam sürmek en önemli şeydir insanın hayatındaki.

[VİZYONER AYET GRUBU]
15. Felâ uksimu bilḣunnes(i)
16. Elcevâri-lkunnes(i)
17. Velleyli iżâ ‘as’as(e)
18. Ve-ssubhi iżâ teneffes(e)
19. İnnehu lekavlu rasûlin kerîm(in)
20. Żî kuvvetin ‘inde żî-l’arşi mekîn(in)
21. Mutâ’in śemme emîn(in)
22. Vemâ sâhibukum bimecnûn(in)
23. Ve lekad raâhu bil-ufuki-lmubîn(i)
24. Vemâ huve ‘alâ-lġaybi bidanîn(in)
25. Vemâ huve bikavli şeytânin racîm(in)
26. Fe-eyne teżhebûn(e)
27. İn huve illâ żikrun lil’âlemîn(e)
28. Limen şâe minkum en yestekîm(e)
29. Vemâ teşâûne illâ en yeşâa(A)llâhu rabbu-l’âlemîn(e)
15. ayetin türkçesi: bundan ötesi yok, ben yemin ederim gizlenenlere
16. ayetin türkçesi: dönüp duranlara, dönüp saklananlara
17. ayetin türkçesi: bitmeye yakın (bitecek olan) gece şahit olsun
18. ayetin türkçesi: soluk almaya başlayacak olan sabah şahit olsun
19. ayetin türkçesi: kesinlikle o seçkin bir elçinin sözüdür
20. ayetin türkçesi: arş'ın sahibi katında kuvvet ve makam sahibidir
21. ayetin türkçesi: itaat edilendir, üstelik güvenilirdir
22. ayetin türkçesi: ve arkadaşınız cinlenmiş değildir
23. ayetin türkçesi: doğrusu onu apaçık ufukta (ufukta apaçık) görmüştür 
24. ayetin türkçesi: ve o gayb hakkında cimri değildir
25. ayetin türkçesi: ve o taşlanmış şeytanın sözü değildir
26. ayetin türkçesi: o halde bu gidiş nereye?
27. ayetin türkçesi: o ancak bir hatırlatıcıdır alemler için  
28. ayetin türkçesi: aranızdan "yoldaş" olmak isteyenler için
29. ayetin türkçesi: ve alemlerin eğitici-öğretici allahı dilemedikçe (istemedikçe) siz dileyemezsiniz
geldik suremizin can alıcı yerine. "uksimu" => KSM = yemin etmek. daha önce kasem vav'ının (V-و) kullanıldığı yerlerde doğrudan yemin edilmediğini, nesnenin ya da kavramın şahit tutulduğunu analiz etmiştik. örneğin duha suresinin ilk ayetindeki "ve-dduha" kuşluk vaktine yemin olsun değil, kuşluk vakti şahit olsun anlamındadır. ancak onbeşinci ayetteki uksimu (KSM-kasem) kelimesi doğrudan ben yemin ederim anlamına gelir. ön bilgi verelim, bu kuranda çok sık rastlanan bir şey değil; nuzül sürecinde de ilk kez bir yemin ile karşılaşıyor vahyin ilk muhatapları. allah neye yemin ediyor? hunnes kelimesi gizlenen demek, arapça'da sıfattır ancak neyi niteliyor o yazılmamış yani türkçedeki karşılığı adlaşmış sıfat. bu yüzden "gizlenen"in ne olduğunu anlayamıyoruz direkt bakınca. bir sonraki ayetle birlikte okuyalım. el-cevar: dönüp duran. cariye kelimesi de cevar kelimesinden türemiştir, dönüp duran (sürekli hizmette) kadınlara bu yüzden cariye denmiş. cariye denince aklınıza köle kadın gelmesin sadece, evin içinde koşturup duran küçük kız çocuklarına da cariye deniyor. el-cevar kelimesine akıp giden diye anlam veren de olmuş. bu da uygun. ayrıca el (ingilizce'deki the) takısı ile geldiğinde göre belirli, ne olduğu belli bir şeye yemin ediliyor. nedir peki bunlar: gizlenenler, dönüp duranlar, dönüp saklananlar? bu konuda oldukça fazla yorum var. yıldızlar demişler, yaban hayvanları demişler, direkt olarak geyik diyen de var. sure bağlamında bakarsak yemin edilen şeylerin gezegenler-yıldızlar-galaksiler-kozmik sistem olduğu var sayılabilir. yoktan var oldular, dönüp duruyorlar ve en sonunda (kozmik kıyamet) yok olacaklar. surede, bundan önceki ayetlerde kozmik kıyamet, son saatten bahsedildiği için mantıklı duruyor. peki allah neden yemin eder? bu kısımda tarihselci yaklaşımla yorum yapmak gerekiyor. sözlü aktarımın etkin olduğu toplumlarda, cahiliyye arapları gibi, yemin etmek önemli bir şeydir. yeminin vurgusu toplumun sözlü geleneğe yatkınlığına göre değişir. muhammed nebi'nin devrimine kaşrı duran sömürü düzeni destekçisi müşriklerin de büyük bir kısmının allaha inandığını söylemiştik, her ne kadar onların inandığı allah kavramı bambaşka olsa da. varlığın devamını sağlayan ancak sonu gelmeyecek bir evren anlayışının yanlışlığı, bizzat allahın yemin etmesiyle vurgulanıyor. onyedinci ayet, bitmeye yüz tutan gece şahit olsun diye devam ediyor. bu ayet de "iza" zaman kalıbı ile geliyor. bir sonraki, onsekizinci ayette de aynı gelecek zaman kalıbı var. demek ki bu ayetlerdeki gece-gündüz kavramları mecaz. çünkü gece ile gündüz dönüşümlü gider gelir. kuranda gece-gündüz vahyin etkin olmaması-olması durumlarında mecazen çok yerde kullanılmıştır. o halde, bu iki ayette vurgulanmak istenen, artık vahyin etkin olmaya başlayacağıdır, devrimin kıvılcımı birşeyleri tutuşturmuş anlamına geliyor. inşa süreci ve taraf-hedef belirleme sürecinde yol alınmış demektir. soluk almaya başlayan sabah demek, tünelin ucundaki ışığı görmektir, sömürü düzeni destekçisi müşriklerin sonunun gelmesi için umut var demektir, tek yapılması gereken tünelin ucuna yani aydınlığa ulaşmak. bitmeye yakın gece ve henüz yeni başlayan gündüz şahit olsun ki... bu şahitlik aynı zamanda muhammed nebi'ye bir motivasyondur çünkü yaktığı devrim ateşinin büyüdüğüne delildir, eğer bu devrim ateşi olmasaydı herhangi bir şey şahit de tutulmazdı, vahiy hedefini gerçekleştirmemiş olurdu. ancak yine de sömürü düzeni destekçisi müşrikler ikna olmamış ki, hala daha vahyi (kuran ayetlerini) muhammed nebi'nin uydurduğunu ya da bir şekilde elde ettiğini düşünüyorlardı. bunun da sebebi açık aslında, kendi sömürü düzenleri bozulmasın istiyorlar, ortak ve çoğulcu bir yaşam kurulmasına karşılar çünkü eğer olursa güçlerini kaybedeceklerini düşünüyorlar, güce tapıyorlar, allaha değil. ondokuz, yirmi ve yirmibirinci ayetlerde vahiy meleğinden bahsediliyor ve bazı özellikleri veriliyor. öncelikle vahiy-kuran ayetleri bir rasul=elçi tarafından muhammed nebi'ye indirilmiş. muhammed nebi de rasul, muhammed nebi'ye ayetleri indiren de rasul, ikisi de elçi yani. vahiy meleğinin, adını zaten biliyoruz: cebrail. daha önce melek kavramını yüzelsel de olsa açıklamıştık, sıfırıncı bölümdeki "melek nedir?" alt başlığını okuyunuz => [Vizyoner Tefsir 0 - Giriş ve Tanımlar] ondokuzuncu ayette vahiy elçisinin kerim yani seçkin biri olduğu belirtiliyor. yirminci ayette ki arş'ın sahibi kalıbı allah için kullanılır, sonuçta her şeyin sahibi o. arş'ın sahibinin katında ve dünyadaki muhammed nebi ile de iletişime geçebiliyor demek ki her katta (maddi alem, manevi alem, metafizik alem...) aktif olabilen bir varlıkmış. kuvvet ve makam sahibiymiş, güvenilenmiş ve itaat edilenmiş. yirmibirinci ayetteki itaat edilen kelimesi, tüm varlıklar için değil, kendi türündekiler için geçerli olan bir anlam içerir. bu yüzden vahiy meleği cebrailin tüm meleklerin komutanı ve aynı zamanda en kuvvetlisi ve unvanlı (makam sahibi) olduğunu söyleyebiliriz. tabii bütün bu mevki, güç vs cebrailin kafasına göre davranmasına neden olmuyor çünkü meleklerde kötüyü seçme iradesi yok, bir yazılım gibi, sadece görevini yapıyor. güvenilir kelimesi de vahye etkisinin olmadığının, aldığını aynı şekilde verdiğinin kanıtıdır. yirmiikinci ayette muhammed nebi'den "sahibukum=arkadaşınız/yoldaşınız" diye bahsediyor. muhammed nebi'yi üst ve ulaşılmaz bir mertebeye koymuyor. o bizim arkadaşımız, yoldaşımız. bu çok tatlı bir ifade. kuran ayetlerini analiz ederken, onun da aynını yaptığını düşününce aslında biz ona gerçekten yoldaşlık/arkadaşlık etmiş oluyoruz. ayette, daha önce de denilen "cinlenmiş değildir" ifadesini görüyoruz. demek ki sömürücü sistem destekçisi müşrikler ona cinlenmiş demeye devam ediyormuş. hatta bu karalama muhammed nebi'nin yoldaşlarının dahi beynine girmiş olacak ki kalem suresi 2. ayette söylediği gibi tekrardan böyle bir ayet gelmiş. tabii sahabenin (sahabe=sahabi'nin çoğulu=sohbet ehli=yoldaş) aklındaki soru işaretleri geçmemiş olacak ki, vahiy meleğini gerçekten gördüğü yirmiüçüncü ayette belirtilmiş. ayetteki apaçık kelimesi ufuku mu yoksa görüşü mü niteliyor kesinlikle bilinebilir değil. iki ihtimalde de anlam bütünlüğü bozulmuyor. sonuçta biz asla böyle bir tecrübe yaşamayacağımız için, bunu kanıtlamamız mümkün değil. o yüzden ayette verildiği şekliyle kabul etmek en doğrusudur. insan bilinmeyeni bir an önce bilip içindeki belirsizliği gidermek isteyen bir yapıya sahiptir. sürprizim var denildiğinde bile sürprizin ne olduğuna dair insanın kafasından bir sürü ihtimal geçiyor; hele ki konu gayb ise, bilinmeyen ise insan çok daha meraklı olur, bu çok normal, hemen her şeyi öğrenmek ister. bu özellik muhammed nebi'nin yoldaşlarında da yoğun bir şekilde var demek ki, nebi'miz hakkında yirmidördüncü ayet gelmiş. sıkıştırmayın elçinizi, o gayb-bilinmeyen hakkındaki bilgileri verme konusunda cimri değildir denmiş. bilse verecek yani, ama şimdilik o da kendisine vahyedilen kadar biliyor. bu ayetten şunu da anlayabiliriz, muhammed nebi vahiy alma haricinde gayb hakkında bilgi almıyor yani vahiy nuzül süreci dışında herhangi bir direkt iletişim söz konusu değil. bu da şu demek: hadisleri kutsallaştıranlar, hadisin allah sözü olduğunu söyleyenler bu kuran ayeti ile çelişiyor. zaten bu garip kuranı, üzerinde hadis yazan taşlarla taşladılar. yirmibeşinci ayette kuran nuzül sürecindeki bir kelime ile ilk defa karşılaşıyoruz: "şeytan". ayette taşlanmış şeytan olarak geçiyor, recm=taşlamak racim=taşlanmış. "şeytan" analizi yapacağız ancak burada şimdilik bilinmesi gereken şeytan diye bir bireyin olmadığıdır. şeytan insanın içinde. taşlanmış şeytanın sözü değildir derken, muhammed nebi kendi şeytanından bir şey dahil etmez asla vahyin içine denmek isteniyor. gelen vahiy, tertemiz ve apaçıktır, berraktır, içinde şaibe yoktur mesajı verilmek isteniyor. madem vahiy böyle tertemiz apaçık bir şekilde iniyor, madem ortak ve çoğulcu bir yaşam kurmak için anahtarlar veriliyor, madem mutlu ve huzurlu olmak mümkün, madem cenneti dünyada yaşamak mümkün o halde gidiş nereye? yirmialtıncı ayette, kör göze parmak sokarcasına verilen mesaj bu, kalem suresi 36. ayetteki mesajın aynısı. bu gidiş nereye diye soruluyor çünkü sömürü düzeni destekçileri helaka sürükleniyor, kendileri ile birlikte, hakkına girdikleri tüm canlıları da helaka sürüklüyorlar, acı ve keder pompalıyorlar dünyaya. bu ayete dayanarak biz de sürekli olarak gidişimizin nereye olduğunu sorgulamalıyız. sonuçta ayet sadece müşrike inmiyor, bize de mesaj veriliyor. iyi bir insan, sürekli olarak eylemlerini ve kendini sorgulamalı, ben nereye gidiyorum diye özeleştiri yapmalıdır. daha önce de defalarca vurguladığımız gibi, özeleştiri islamın birinci şartıdır. yirmiyedinci ayette bu ayetlerin, insanlık için olduğunu belirtiliyor, bir hatırlatıcı; yani insanlık fıtratından yani yaratılış kodlarından çevre ya da başka sebeplerde uzaklaştıkça ortak ve çoğulcu bir yaşam kurmanın metotlarını unutuyor. arzularının, gücün, paranın, beğenilmenin kölesi oluyor. bu olmasın diye, insanlık allaha kul olup birbirine kul olmasın diye, sömürü düzenleri oluşmasın diye bir hatırlatıcıdır kuran. mutlu ve huzurlu yaşamın kodlarını insanlığa hatırlatır. bu ayette aynı zamanda şu mesaj da vardır: islam insanı zora sokmak için değildir, insan düzgün ve iyi yaşasın diye vardır. kuranı namaz-oruç-hac-zekat ritüelleri bağlamına sıkıştıranlar, aslında hem islamdan çok şey götürüyorlar hem de insanı zora sokan bir hale büründürüyorlar. geldik yirmisekizinci ayete, bu suredeki en canalıcı kısım, çünkü burası doğrudan bizi ilgilendiriyor. ayetteki "yestakim" "müstakim" kelimesinden türetilmiştir. doğru yolda gitmek isteyenler anlamına geliyor, doğru yolda yürüyenlere bu ayet için "yoldaş" manasını bu sebeple verdik. ayetteki "minkum" aranızdan anlamına geliyor. bir önceki ayette, kuran ayetleri tüm insanlık için hatırlatıcıdır denmişti. bu ayette "minkum=aranızdan" kelimesi var, yani kuran ayetleri tüm insanlığa hatırlatıcı ama bir grup insan için ise "yoldaş"lık vesilesidir anlamına geliyor. eğer muhammed nebi'nin "yoldaş"ı olmak istiyorsanız, islam davasına bir taraf olup bu tarafta önderlik etmek istiyorsanız yine kuran ayetlerine bakacaksınız, ayette dendiği gibi bunu isteyeceksiniz, talep edeceksiniz ve bunun için çaba göstereceksiniz ki yoldaş olabilesiniz. bu ayetten şu da anlaşılmalıdır: sadece müslüman olmak yetmez diyor allah. kuran talebesi olacaksınız diyor, eğer yoldaş olmak istiyorsan, doğru yolda doğru bir şekilde yürümek için önce talep edeceksin ve çaba göstereceksin ki tüm insanlığın arasından "yoldaş" sıfatını hakedebilesin. müthiş bir ayet, allah hepimizi yoldaşlardan eylesin. surenin son ayetinde allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz deniyor. bu ayeti e allah dilememiş ben de ondan yapamamışım diye anlayıp günahlardan sıyrıldığını zannetmek mümkün. "allah dileseydi müşriklerden olmayacaktım..." ee allah sen mal isterken dilediğini veriyordu, kabul ediyordu isteklerini ya da başka bir isteğini hemen yerine getirmişti. bu konuda uyanıklık yapmaya gerek yok. allah insana irade vererek zaten dilemiştir. eğer o dilemeseydi zaten dileyemezdik bu matematiksel olarak net. allah bize dileme ve seçme iradesini veriyor bir de üstüne vahiy veriyor. aslına bakılırsa, fazlasıyla dilemiş oluyor. 

şeytan - iblis
şeytan kavramı için bir altbaşlık açmak gerekiyor. şeytan kötülük kaynağı olarak görülen bir varlık. iyiyi ve kötüyü tanımlayalım. ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasını sağlayan tüm kodlar iyidir, bunun dışında kalan şeyler kötüdür. aslında bu kadar basit. bu tanıma bakınca şeytan ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasına karşı olan bir varlık diye düşünülüyor. tekil olarak isim de vermişler bu varlığa: iblis. varlık mı değil mi onun sorgulamasını da yapacağız tabii ki, iblis gerçekte var mı yok mu?
eski çağlarda iyinin ve kötünün kaynağı olarak iki tanrı anlayışı var, düalist ilke deniyor buna. islam dışındaki neredeyse tüm inanç sistemlerinde bunu bulmak mümkün. örneğin hinduizmde, zerdüştilikte, ying-yang'da, yahudilikte, hristiyanlıkta, sufilikte... neredeyse tüm inanç sistemlerinde bu düalist yapıyı görüyoruz. bu inanç sistemi şuna dayanıyor: allah ruhu yaratıyor ve manevi alemin tanrısı, şeytan da bedeni yaratıyor, madde aleminin tanrısı. daha önce tasavvufi inanç sistemlerinin nefsi kötülük kaynağı olarak görmesi, az önce saydığımız tarzdaki inanç sistemlerinden alınmıştır. bu açıdan bakınca şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: tasavvufun islamla alakası yoktur, tasavvuf gibi sufi inanç sistemleri bedeni küçülttükçe (acı çektirdikçe-yordukça-kötü kullandıkça) ruhu büyüttüğünü düşünür; bu açıdan bakınc bile zaten yaşam kurucu bir inanç sistemi olmadığını rahatlıkla anlayabiliyoruz. eskilerden kulağımda bir hikaye var islami sohbetler edilirken anlatılırdı: şeytan normalde iyiymiş, çok bilgiliymiş, çok yetenekliymiş, yüceymiş bilmem neymiş ama ufacık bi kusuru varmış: kibir. ademe secde etmemiş bu yüzden tam tanrı onu cezalandıracakken, tanrıdan kıyamet gününe kadar müsade istemiş ki insanları allah yolundan saptırabilsin. şeytan gerçek olsa kendini bu kadar övmezdi sanırım, tevbe haşa sanki allahın rakibi. bu hikaye kathar inancıdan kopya bir hikayedir, uydurmadır, aslı yoktur. bu hikayenin benzeri de hristiyanlıkta da var. ruhban sınıfı bu hikayeyi öyle kullanmış ki içine şeytan girmiş de tanrı yolundan saptırmış diye masum insanları (özellikle kadınları) diri diri yakmıştır. orta çağ hristiyanlığındaki cadı avının kaynağı malesef bu hikayedir. 
cübbeli sahtekarların uydurduğu ve ismine malesef islam koyduğu çeşitli dinlere göre cinlerin arasından çıkmıştır şeytan ve ateşten yaratılmıştır. başka çeşitli dini inanışlarda da bu ateşten yaratılma safsatasını da görüyoruz. bu islami kimlikli müşrikler işlerine gelen hikayeleri kılıflayarak insanlara satmışlar. korku üretmek için, müridlerini daha da kendine köle etmek için uydurulmuş hikayeler bunların hepsi.
tüm bu hikayeler ve varyantları şunu apaçık gösteriyor: insanların bir şeytan-iblis diye nitelemek istediği bir şey var, eski çağlardan beri kötülüğün kaynağına bir varlık addedilmeye çalışılmış. bunu da suçlamak ya da suçu atmak için istiyorlar. ben yapmadım o yaptı, kendi yaptığım kötülüklerin kaynağı ben değilim o diyebilmek için. ya da ruhban sınıfının elinde, rakibini linçlemek için güzel bir aparat yaratmak için. hatta fitne yuvası islami kimlikli çoğu tarikatta cinlerle evlenme hikayeleri, şeytanla ilişkiye girip doğuran kadınların hikayeleri anlatılır, onlara göre şeytanın evi ateştedir. 
bu hikayelerin, inanışların hepsinin ortak özelliği şu: insanın kötülük kaynağını kendinden dışarıda aramasıyla birlikte, bir sözde varlık inşaa ederek tüm suçu/günahı bu varlığa yıkmasıdır. tam bu kısımda islamın birinci şartını hatırlayalım: özeleştiri. özeleştiri yapan kişi ancak şeytanı içeride arar.
gelelim gerçek şeytana-iblise. şeytan kelimesi iki farklı kökten geliyor: "şatn" ve "şeyt". iblis de grekçeden geçmiş arapçaya, BLS kökünden gelmektedir.
şatn = haktan uzak olmak
şeyt = öfkeden kudurmak
BLS = ümit kesmek
ayet ayet detaylandırmayacağız şu anda çünkü nuzül sürecine uygun bir analiz akışı izliyoruz. özet olarak şunları söyleyebiliriz:
1. kuran ayetlerinde "şeytan" kelimesi 88 kere geçiyor.
2. kuranda şeytan kelimesinin direkt veya dolaylı kullanıldığı yerleri analiz etmek için şu iki linki kullanabilirsizniz. sadece çıkan sonuçlardaki ayetleri değil, kimi zaman altındaki ve üstündeki ayetleri de okumak gerektiğini unutmayın [kuran'da şeytanlar 1]  [kuran'da şeytanlar 2]
3. şeytan kelimesinin geçtiği ayetler analiz edildiğinde sonuçlar şöyle: 
    - 60 yerde direkt olarak kötü insanı niteler
    - 20 yerde kontrol dışı hayvani güdüler için kullanılmıştır (kontrol dışı hayvani güdü = nezr)
    - 8 yerde direkt iblisi tanımlamak için, adem-iblis kıssalarında geçer
4. kuran'da şeytan kelimesi özel bir varlık için asla geçmiyor, bir vasıf (özellik, sıfat, nitelik) olarak geçiyor. yani şeytan bir varlık değilmiş, bir özellikmiş. varlığın kendi tercihidir şeytanlaşmak ya da şeytanlaşmamak.
5. iblis kelimesi 11 yerde geçiyor.
6. iblis kelimesinin geçtiği 11 yerin 9'unda adem-iblis kıssasındaki iblis "insanın öteki yüzü" için kullanılmıştır. yani insanın bilinçaltı-bilinçdışı iradesi, karanlık tarafımız, bastırıp bilinçaltına süpürdüğümüz norm dışı şeyler... carl gustav jung'un "gölge arketipi" diye bir kavramı var: bireyin bilinçdışında yer alan ve genellikle bilinçli zihin tarafından kabul edilmeyen, bastırılmış veya reddedilmiş özellikleri temsil eder. bu özellikler, kişinin toplumsal normlara, ahlaki değerlere veya kişisel ideallerine uymadığı için bilinçdışına itilir. bu itilenler bireyin kendi iradesinin önüne geçince "iblis" olmuş oluyor. 
7. iblis, allahın iradesinden ümit kesip, kendi bozuk iradesini her şeyin önüne koyan karanlık tarafımız. bu tarafımız, kendi bilinçli tarafımızın önüne geçince şeytanlaşmış oluyoruz. 

örnek1: haz almak üzerine bir yaşam inşa edip, sürekli hayvani doygunluğu arayan ve amaçlayan birey şeytandır. bilinci güdüleri tarafından ele geçirilmiştir. eylemlerini hazza yakınlık olarak organize eder, eylemlerinde yaşamı kurucu niteliklerin olmasına bakmaz.
örnek2: dopamin salgılatan ve beyni adeta dopamin bağımlısı haline getirip insanı eylemsizleştiren her şey şeytandır (örneğin sürekli olarak sosyal medyada reels-tiktok kaydırmak). insanın karanlık tarafı, dopamin bağımlısı olduğunda, sürekli yeni dopaminler arama iradesini gösterince, allah'tan daha iyi bir yaşam için ümit kesmiş oluyor. yani daha iyi bir yaşam hedefi kalmıyor, tek istediği o anlık dopamin. iblis dediğimiz o karanlık taraf, sürekli insanın bilinçli iradesinin önüne geçince şeytanlaşıyor ve insanın bilinçli eylemler yapmasının önüne geçiyor, insanı yaşayan bir ölüye çeviriyor. 
örnek3: varlığını ve türünün devamını maddi genişleme ile olduğunu düşünen hırslı bir birey, her eylemini daha çok kazanmak amacıyla yaptığında ortak ve çoğulcu yaşamın kurulmasına engel oluyor. aslında bu konuda aklın ve allahın iradesi aynı çizgide ve bu çizgiye ters bir irade göstermiş oluyor. insanın karanlık yüzü yani iblis, hırslı (fazla hırs da şeytandır) bir irade ile daha çok kazanmak için diğer insanlara zarar verebiliyor, insanların hakkını yiyebiliyor ve şeytanlaşıyor. 

ŞEYTANI DIŞARIDA ARAMA.